صبر (۱)

طرح درس سوم؛ صبر (۱)

 

مقدمه؛ ایجاد انگیزه (شروع با ابهام، داستان، سوال و …)

جان یله و بی‌قانون!

کسی که به خدا «بله» می‌گوید و با او دست «ایمان» می‌دهد، تازه محدودیت‌هایش آغاز می‌شود.

مؤمن به خدا که فهمیده آدمی کارهایی فراتر از چریدن و پریدن در این دنیا دارد و باور کرده که ساخت و بافت او خدایی است، محدودیت‌هایش آغاز می‌شود.

او می‌داند که قوانین حاکم بر وجود خدایی انسان، ضابطه‌هایی را می‌طلبد و این ضابطه محدودیت‌هایی را به دنبال دارد.

کسی که فهمیده جهان یله و بی قانون آفریده نشده و عالَم بر اساس سنت‌هایی اداره می‌شود، محدودیت‌هایی را در هستی مشاهده می‌کند.

مؤمن که باور کرده خدا برای حرکت انسان در زندگی و تنظیم روابط او باعالم سنت‌هایی دارد، محدودیت‌هایش آغاز می‌شود.

با این اوصاف، کافر چشم بر همة این قوانین بسته تا محدود نباشد؛ سر زیر خاک کرده تا واقعیت را نبیند.

محدودیت‌های انسان سه نوع است…

طرح مسأله و تبیین آن

ایمان صبورانه صبر مؤمنانه

محدودیت‌ها و مشکلات مؤمن در مسیر زندگی مؤمنانه سه نوع است؛

۱٫ گاه محدودیت از جنس مانع و خارهایی است که پیش پای مؤمن قرار می‌گیرند؛ سختی‌ها، مصیبت‌ها و ناگواری‌ها از این جنس هستند.

۲٫ مؤمن برای حرکت ایمانی ناگزیر است از مسیرهایی که خدا قرار داده حرکت کند؛ این مسیرها همان «تکالیف و فرائض» است.

۳٫ جاده‌ها و مسیرهایی هم هست که مؤمن نباید وارد آن شود؛ منطقه ممنوعه بندگی همان «معصیت‌ها» هستند.

بندگی خدا، اطاعت از او و دین‌داری نیاز به تحمل و صبوری مؤمنانه دارد؛ «إصبِروُا عَلی دِینِکُم»[۱] این صبر یا در برابر سختی‌هاست؛ «إصبِروُا عَلی المَصائب»[۲]؛ یا در برابر انجام تکالیف الهی است؛ «إصبِروُا عَلی أداءِ الفَرائض»[۳]؛ از دچار شدن به معصیت خداوند، خود را نگه می‌دارد و صبر می‌کند؛ «إصبِروُا عَنِ المَعاصِی»[۴].

معنای واژة صبر

صبر به معنای حبس (نگه داشتن و بازداشتن) است؛ بر آن امر صبر کردم یعنی شکیبایی پیشه کردم و خود را از ناله و اضطراب در آن امر باز داشتم. شکیبایی یعنی حفظ آرامش درونی در برابر چیزی که انسان را از حالت عادی خارج می‌کند و می‌تواند او را به ناراحتی و اندوه برساند.[۵]

در این آیه، اولین قدم پایبندی عملی به ایمان به خدا، شکیبایی است، گام دوم پایداری و گام سوم تحکیم پیوند‌های ایمانی است؛ تکمیل این فرایند عملی معنایش تقوا است. که در این آیه به این مصادیق مهم و در آیات دیگر، بقیة موارد آن بیان شده است؛ برای همین است که در برخی روایات ایمان، صبر معرفی شده است و در برخی دیگر گفته‌اند صبر، سر ایمان است؛ یعنی از خصلت‌های مهمی است که بدون آن ایمان معنا ندارد.

«عن رسول الله۶– لمّا یسئل ما الایمان؟ قال: الصبر؛[۶] هنگامی که از رسول خدا۶از ایمان  سؤال شد، فرمود: صبر است».

امام صادق۷ می‌فرماید: الصبر راس الایمان؛[۷] صبر سر ایمان است».

ارتباط شکیبایی با پایداری

شکیبایی یک خصلت و ویژگی فردی است؛ یعنی شما در صورتی این خصلت را می‌توانید داشته باشید که در سختی و ناراحتی خویشتن‌دار باشید، و از هر رفتاری که سبب آسیب به خود یا دیگران است پرهیز نمایید. البته این خویشتن‌داری گاهی در امور شخصی است و گاهی در اموری است که مربوط به تعامل و برخورد با دیگران است.

اما پایداری و تحکیم پیوندهای ایمانی، اموری جمعی هستند که با یک فهم و عزم همگانی تحقق پیدا می‌کنند. گویا این اوصاف دیگر صفت من و شما به عنوان یک فرد نیست؛ پایداری و پیوند قوی ایمانی، صفات اجتماع هستند، جامعه باید به حدی از بلوغ، رشد، دانایی و ایمان برسد که جایگاه تبلور این خصلت‌های همگانی باشد. و این مرحله‌ای بالاتر از رشد و کمال است که بدون مراحل ابتدایی و زمینه‌سازی مقدماتی، ممکن نیست.

زمینة اصلی ظهور و بروز چنین صفات اجتماعی، رفتارها و خصلت‌‌های فرد من و شماست. اگر شکیبا نباشید و در برابر سختی‌ها و بدرفتاری‌ها نتوانید نفس خود را کنترل نمایید، به راحتی در برابر هر امر ناخوشایندی ناراحت و با هر رفتار نامناسبی رنجور می‌گردید، جمع شدن اندوه‌ها و رنج‌ها،‌ روحیة شما را ضعیف و ناتوان می‌کند و در نتیجه شما نسبت به دیگران بدگمان و دلسرد می‌شوید؛ با وجود این دلسردی و بدگمانی، شما روز به روز از دیگران دورتر و ارتباط‌ها هر روز کمتر خواهد شد. در اثر ارتباط دوستانه است که شما در برابر دشمنان پایداری می‌کنید و می‌توانید به جامعة ایمانی همراه و همسو دست یابید.

برخی خصلت‌های فردی مانند صبر و شکیبایی، زمینه‌ساز اصلی ایجاد و تقویت خصلت‌های اجتماعی هستند؛ هرگز بدون داشتن افراد بردبار و شکیبا، به جامعه‌ای پایدار و استوار نمی‌رسید و به عبارت دیگر می‌توان ادعا کرد: خصلت‌های اجتماعی، ظهور و بروز حقیقت خصلت‌های فردی در جامعه و اجتماع است.

شکیبایی فردی، اجتماعی

گاهی صبر و شکیبایی در اموری است که صرفاً مربوط به خودتان است و به اصطلاح فردمحور است؛ حتماً در زندگی از نداشته‌ها و محرومیت‌هایی رنج می‌برید. اینکه بتوانید این کمبودها را با حوصله و تدبیر برطرف کنید و اگر امکان برطرف کردن آن وجود ندارد با آن کمبودها بسازید و نداشته‌های خود را با داشته‌های دیگر جبران کنید، نمونه‌ای از صبر و شکیبایی در امور فردی است.

اما گاهی شکیبایی در مورد اموری است که به‌طور مستقیم با دیگران ارتباط دارد؛ اینکه شما با هر رفتاری آزرده نشوید، از هر سختی نرنجید و آرامش خود را از دست ندهید؛ یا حق دیگران را مراعات کنید و به‌خاطر عجله، حق دیگران را ضایع نکنید و بتوانید در برخورد با دیگران، زبان و دیگر اعضای خود را کنترل کرده و به‌وسیلة آن‌ها دیگران را مورد آزار و اذیت قرار ندهید، همه از موارد شکیبایی در تعامل با دیگران است.

صبر فردی نقش تمرین و زمینه‌سازی برای صبر اجتماعی دارد چنانچه صبر فردی و اجتماعی هر دو نقش زمینه سازی و مقدمه را نسبت به خصلت‌های اجتماعی مانند پایداری دارند.

 

 



[۱]. تفسیر عیاشی، ج ۱، ص۲۱۲٫

[۲]. کنز الدقایق، ج۴، ص ۳۲۹٫

[۳]. معجم احادیث الامام المهدی، ج ۷، ص ۹۵٫

[۴]. تفسیر کزالدقایق، ج ۴، ص ۳۳۲٫

[۵] . معجم المقاییس اللغه، ۵۸۴، واژه صبر.

[۶] .  منتخب میزان الحکمه، ح ۳۴۳۶، ص ۳۵۸٫

[۷]. همان، ح ۳۴۴۰، ص ۳۵۸٫

همچنین ببینید

تولید نرم افزار چند رسانه ای “بیرق” ویژه هیأت های دانش آموزی انصارالمهدی (عج)

نشریه الکترونیکی بیرق، با تلاش مرکز فرهنگی تبلیغی آینده‌سازان و همکاری دفتر مرکزی اتحادیه انجمن‌های …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

7 + 1 =