خانه / تربیت / شیوه های تربیت اسلامی ۵

شیوه های تربیت اسلامی ۵

دانشمندان علوم تربيتى بر اتخاذ روش صحيح و علمى (۱) در امر تربيت تأكيد مي‌کنند. برخى از دانشمندان روش علمى را روش عقلانى يا روش حل مسأله دانسته‌اند. روش علمى به نظر بعضى از استادان فن، عبارت است از فعاليت هايى كه يك دانشمند يامحقق از ابتدا تا پايان تحقيق انجام مى‌دهد. (۲) در مورد روش‌هايى كه در روانشناسى تربيتى مطرح است، بحث‌هاى مفصلى صورت گرفته و هر كسى روشى را پيشنهاد كرده و روش علمى دانسته است.(۳) بديهى است اتخاذ روش صحيح و نتيجه بخش در هر كارى به ويژه در تعليم وتربيت، امرى ضروري است. در هر كارى از راه آن بايد وارد شد. قرآن كريم مى‌فرمايد«ليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها و لکن البر من اتّقي و أتوا البيوت من أبوابها»(بقره/ ۱۸۹)نيكوكارى بدان نيست كه از پشت ديوار به خانه در آييد،(زيرا اين كار ناشايسته است) نيكويى آن است كه پارسا باشيد و به هركار از راه آن داخل شويد.امام باقر (عليه السلام) در تفسير «و اتوا البيوت من ابوابها» فرمودند: «يعنى أن يأتى الأمر من وجهه اي الأمور كان». (۴) يعنى در هر كارى از راه آن وارد شود.امام صادق (عليه السلام) فرمود: العامل علي غير بصيرة کالسائر علي غير طريق فلا تزيده سرعة السير الا ب (۵)عمل كننده بى‌بصيرت به رهنوردى ماند كه بيراهه رود، سرعت حركت، جز بر دوركردن او ازهدف نمى‌افزايد.دينداري كه بدون آگاهى از شيوه عبوديت به عبادت بپردازد، فقط به دور خود مى‌چرخد و قدمى به سوى قله‌ي كمال برنمى‌دارد. حضرت على (عليه السلام) مى‌فرمايد” المتعبد بغير علم کحمار الطاحونة يدور و لا يبرح من مکانة” (۶) كسى كه بدون دانش، قدم در مسير عبوديت نهد، چون الاغ آسياب است كه بر گرد خود مي‌گردد و از جاى خود دور نمى‌شود. اينك به نقش تربيتى برخى از روش‌هاى تربيتى از ديدگاه اسلام اشاره مى‌كنيم:

قلمرو امر به معروف و نهي از منکر

اگر امربه معروف و نهى از منكر به درستى انجام گيرد آثار تربيتى فراوان دارد. يكى از موارد امر به معروف و نهى از منكر، امر به معروف و نهى از منكر والدين نسبت به فرزندان است كه مورد توجه ويژه قرآن كريم قرار گرفته است:يا أيها الذين آمنوا قوا أنفسکم و أهليکم نارا وقودها الناس و الحجارة (تحريم / ۶)اى كسانى كه ايمان آورده ايد خود و خانواده خود را از آتشى كه آتشگيره ي آن مردم و سنگ است حفظ كنيد.قرآن كريم درباره حضرت اسماعيل (عليه السلام) مى فرمايد:و کان يأمر أهله بالصّلاة و الزّکاة و کان عند ربّه مرضيّا (مريم / ۵۵)خانواده ي خود را به نماز و زكات امر مي کرد و نزد پروردگارش پسنديده بود.و همچنين از قول لقمان نقل مي کند که به پسرش بدينگونه پند مى داد:پسرم، نماز را به پا دار و امر به معروف و نهى از منكركن و بر آنچه به تو رسد، صبر پيشه كن!كه اين (صبر، تحمل در راه تربيت و هدايت خلق) نشانه اى از عزم ثابت (مردم بلند همت) درامور عالم است. و هرگز به تكبر و ناز از مردم (اهل نياز) رخ متاب و در زمين با غرور و تبخترقدم بر مدار كه خدا هرگز مردم متكبر خود ستا را دست نمى دارد (و عاقبت، خوار و ذليلشان خواهد كرد) و در رفتارت ميانه روى اخر كن و سخن، آرام گو، نه با فرياد بلند، كه منكر وزشت ترين صداها صوت الاغ است (شايد صدا و هياهوي مردم جاهل عالم نماى ريايى مغالطه كار مراد باشد، چنان كه از اخبار به دست مى آيد )(۷). امام صادق (عليه السلام) از پدر بزرگوارش نقل كرده است كه:انا نأمر صبياننا بالصلاة اذا کانوا بني خمس سنين، فمروا صبيانکم بالصلوة اذا کانوا بني سبع سنين… (۸)ما كودكانمان را وقتى به پنج سالگى برسند به نماز امر مي کنيم اما شما كودكانتان را وقتى به سن هفت سالگى برسند به نماز امر كنيد.بديهى است كه امر به معروف و نهى از منكر در مورد كودكان از حساسيت خاصى برخوردار است به طورى كه ممكن است كوچك ترين اشتباه و برخورد نادرست، آثار زيانباري در پى داشته باشد. پدر و مادر بايد با اخلاق و رفتار نيك، عملاً الگوى فرزندانشان باشند و آنان را به كارهاي خوب دعوت كنند. (۹)

شكر نعمت ها

شكر عبارت است از اظهار نعمت؛ چنان كه منظور از كفري كه در مقابل آن است اخفا و پوشاندن نعمت است. اظهار نعمت، بهره گيري از نعمت است در موردى كه منعم اراده كرده است.بنابراين شكر خداي تعالى بر نعمتى از نعمت هاى او اين است كه هنگام استفاده از نعمت به ياد او باشد و نعمت را در موردي كه خدا خواسته است به كار برد و از آن تجاوزنكند. نعمت را بايد در راه عبادت خداي متعال مصرف كند. (۱۰)قرآن كريم از زبان حضرت موسى (عليه السلام) خطاب به قومش چنين نقل مي کند:و اذ قال موسي لقومه اذکروا نعمة الله عليکم… (ابراهيم / ۶)به ياد آور هنگامى را كه موسى به قوم خود گفت: نعمت هايى را كه خداوند به شما ارزانى فرمود به ياد آوريد.بازگشت شكر نعمت، به ايمان به خدا و تقوا است. (۱۱) به ياد آوردن نعمت هاي خداونداز نظر تربيتى بسيار سازنده است.در آيه ي ديگر مى فرمايد:والله أخرجکم من بطون أمهاتکم لا تعلمون شيئا و جعل لکم السمع و الأبصار و الأفئدة لعلکم تشکرون (نحل / ۷۸)و خداوند شما را از شكم مادرانتان خارج نمود در حالى كه هيچ نمى دانستيد، اما براى شما گوش و چشم و عقل قرار داد تا شكر نعمت او را به جاى آوريد.در اين آيه مهم ترين نعمت هاى الهى كه ابزار شت است مطرح گرديده تا حس شكرگزارى انسان ها را برانگيزد و از اين طريق آنها را به شناخت «منعم» و محبت ومعرفت او دعوت كند.در قرآن كريم در بسيارى از آيات، به يادآوري نعمت هاى الهى پرداخته است . توجه دادن به نعمت هاي الهى وسيله اى است براي زنده شدن روح شكر گزاري و تحصيل معرفت خدا وگرنه خداوند چه نيازى به شكر ما دارد. از اميرمومنان (عليه السلام) نقل شده است كه فرمود: لو لم يتوعّد الله علي معصيته لکان يجب الّا يعصي شکراً لنعمه (۱۲)اگر خداى متعال، تهديد به عذاب در مقابل معصيت هم نكرده بود واجب بود كه به پاس نعمت هايش، او را معصيت نكنند. (۱۳)

توبه

يكى از روش هاي تربيتى بسيار موثر، توبه از گناهان است. توبه به معنى بازگشت است. (۱۴)در مورد انسان گناهكاري كه از گناه خود نادم است و به سوي خدا باز مي گردد، گفته مى شود: «تاب من ذنبه ؛ از گناه خود توبه كرد».از مجموعه تعاريف دانشمندان اسلامى در مورد توبه، اين حقيقت به دست مى‌آيد كه واقعيت توبه، پشيمانى و ندامت از گناه است با عزم و تصميم قاطع بر ترك آن.مرحوم طبرسى مي گويد: اصل توبه، بازگشت است و حقيقت آن، پشيمانى بر كردارزشت با تصميم قاطع بر اين كه به مانند آن عمل باز نگردد. (۱۵)مرحوم علامه ي حلى مي گويد:توبه همان پشيمانى از معصيت است از آن جهت كه معصيت است و عزم بر ترك بازگشت به آن عمل در آينده. (۱۶)استاد شهيد مرتضى مطهرى درباره ماهيت توبه مي گويد:نخستين منزل سلوك به سوي خداوند، توبه است. توبه يكى از مشخصات انسان نسبت به حيوان است.يكى از استعدادهاي عالى در انسان، توبه است. توبه براي انسان تغيير مسير دادن است اما نه تغيير مسير دادن از قبيل تغيير مسير ساده ي حيوانات و گياهان. توبه يك نوع انقلاب درونى است؛ انقلاب از ناحيه ي خود انسان عليه خود انسان؛ زيرا انسان يك شخص نيست بلكه مركب است؛ مركب از فرشته، سبع و درنده، و وان شهوانى كه مظهر آن خوك است،و شيطان. به عبارت ديگر انسان مركب است از قواي عالى و قواي دانى.انسان گنهكار، قواي دانى وجود او يعنى سبعيت يا بهيميت و حيوانيت يا شيطان وجود او، زمامدار كشور وجود اوست و فرشته ي وجود او محبوس و در زنجير است. توبه يعنى قيام وانقلاب درونى مقام هاي عالى وجود انسان بر ضد مقام هاي دانى.توبه عبارت است از عكس العمل نشان دادن مقامات عالى و مقدس روح انسان عليه مقامات دانى و پست حيوانى انسان. توبه عبارت است از قيام و انقلاب مقدس قواي فرشته صفت انسان عليه قواى بهيمى صفت و قواي شيطان صفت انسان. (۱۷)توبه در نقطه ي مقابل اصرار بر گناه است. توبه بازگشت از گناه زبانى، فعلى و فكري است. به عبارت ديگر، توبه تنزيه و پاكسازى دل از گناه و بازگشت از موقعيت بعد از خدابه موقعيت قرب به خداست. همچنين توبه عبارت از ترك گناهان در زمان حال و عزم برترك آن ها در آينده، و جبران تقصير است.

پي نوشتها:

۱-Scientific Method

۲-روانشناسى تربيتى، على شريعتمدارى، ص ۱۶٫

۳-ر.ك: همان، ص ۱۶ تا ۳۱٫

۴-الميزان فى تفسير القرآن، ج ۲، ص ۵۹٫

۵-تحف العقول، ص ۳۷۹ به نقل «مبانى تربيت و اخلاق اسلامى» ص ۲۳۷٫

۶-غررالحكم، ترجمه ي انصارى، ج ۱، ص ۹۳٫

۷-لقمان، آيات ۱۷- ۱۹٫

۸-وسائل الشيعه، ج ۳، ص ۱۲٫

۹-ر.ك:اسلام و تعليم و تربيت، ج ۲، ص ۱۳۰-۱۳۴٫

۱۰-الميزان، ج ۴، ص ۴۰٫

۱۱-همان، ج ۱۲، ص ۲۰-۲۱٫

۱۲-نهج البلاغه. كلمات قصار، كلمة ۲۹۰٫

۱۳-ر.ك: مكارم شيرازى و همكاران پيام قرآن، ج ۲، ص ۳۴- ۴۱٫

۱۴-آنجا كه سخن از رجوع عبد از گناه به سوى خداست، فعل «تاب» با «إلى» متعدى شده وگفته مى شود «تاب اليه» و در موردى كه سخن از توجه خدا با رحمت بيكران به سوى بنده است، با «على» متعدى شده وگفته مى شود «تاب عليه». اگر واژه «تواب» صفت بنده باشد، به معنى بسيار توبه كننده است و اگر صفت خداى تعالى قرار گيرد، به معنى بسيار توبه پذير.

۱۵-مجمع البيان، ج ۲، ص ۲۱٫

۱۶-کشف المراد، ص ۳۳۱٫

۱۷-گفتارهاى معنوى. ص ۱۰۲- ۱۱۰، با تلخيص و اندكى تغيير.

همچنین ببینید

حماسه‌درمانی

محمدعلی امین‌زاده روان­شناسان غربی از چند نفر آزمون خودکنترلی و اراده گرفتند. بعد به آنها …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
9 + 22 =