خانه / شیوه تبلیغی پیامبران(ع) / شیوه های تبلیغی حضرت نوح(علیه السلام)۲

شیوه های تبلیغی حضرت نوح(علیه السلام)۲

حضرت نوح، شيخ الانبيا، يكى از پيامبران بزرگ و رسولان اولوالعزم به ‏شمار مى‏رود كه پس از حضرت آدم، سكّان هدايت بشر را به دست گرفت و از جانب خداوند، حدود ده قرن، انسان‏ها را به مبدأ و معاد فرا خواند. ایشان در طول ساليان دراز و بلكه قرون متمادى، با بهره جويى از شيوه‏ها و ابزارهاى مختلف، به صورت شبانه روزى و خستگى‏ ناپذير به هدايت و ارشاد مردم و تبليغ دين الهى پرداخت و اسوه مبلّغان و الگوى استقامت در راه تبليغ گرديد که در نوشتار قبلی مقداری به آن پرداخته شد، در ادامه به برخی از شیوه‌های تبلیغی ایشان می‌پردازیم:

ج) بهره بردارى از تمام فرصت‌‏ها و شيوه‌‏ها

قرآن كريم داستان دعوت نوح را به عنوان نمونه دعوت‏هاى الهى، با تفصيلى بيشتر از ساير دعوت‏ها آورده و اين بيانگر اهميت و اعتبار دعوت و شيوه‏هاى تبليغى آن پيامبر بزرگوار است. وى در دوران طولانى دعوت خود، هر شيوه‏‌اى را آزموده و هر راه مشروعى را براى راهنمايى قومش پيمود. سيد قطب در اين باره مى‏گويد: نوح همه اسلوب‏هاى دعوت را به كار گرفته، گاهى با صداى بلند و به طور آشكار، و گاهى در خفا، و گاهى نيز بين دعوت پنهانى و علنى جمع كرده است.(۱)

مرحوم علامه طباطبايى نيز با اشاره به آيه «ثُمَّ إِنِّى أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً» مى‏گويد:

اعلان و اسرار در آيه متقابلند؛ يعنى من به صورت آشكار و پنهانى آنها را دعوت كردم؛ يك‏بار سرّى و در خفا و ديگر به صورت علنى به دعوت آنها پرداختم… منظور اين است كه نوح در امر دعوت هر راهى را رفته و هر شيوه ممكنى را آزموده است.(۲)

از طرفى، تنوع شيوه‏‌ها و ابزارها، لازمه يك تبليغ ۹۵۰ ساله است. چنان كه مؤلف تفسير فى ظلال القرآن مى‏گويد:

نوح قصد داشت با استفاده از شيوه‌‏هاى متفاوت و وسايل مختلف و اساليب متنوع، دريك جهاد طولانى با صبرى عظيم كه ۹۵۰ سال به طول انجاميد، دعوت خود را به‌‏گوش و دل قومش وارد كند.(۳)

د) مرحله ‏بندى تبليغ

هرچند اطلاعات تفصيلى قابل توجهى از دعوت نوح در دست نيست، اما با عنايت به آيات و روايات موجود، – چنان كه در شرح دو شيوه قبل اشاره شد – مراحلى چند در دعوت وى آشكار مى‏شود. آن حضرت با شناخت روحيات مردم و شرايط زمانى و مكانى، مراحلى را براى دعوت خويش طراحى نمود.

برخى اين مراحل را در سه مرحله خلاصه كرده‏اند، چنان كه در التفسير المبين آمده‏است:

نوح همانند كار امر به معروف و نهى از منكر، مراحلى را تجربه كرد. در ابتدا با راه ساده و سپس راه‏هاى دشوار و دشوارتر؛ شروع دعوت با دلسوزى و نصيحت محض، و چون نپذيرفتند با دعوت علنى به مسير دوم گام نهاد، و چون اين شيوه نيز مؤثر نيفتاد بين دعوت علنى و سرّى جمع كرد و كلمه <ثمّ» بر فاصله ميان مراحل سه‏گانه دلالت دارد.(۴)

برخى نيز چهار مرحله را ذكر كرده‌‏اند:

حضرت نوح در دعوت خود، تمام شيوه‏هاى طبيعى براى يك دعوت جديد را به‏كاربرد؛ دعوت سرّى، علنى، و جمع ميان آن دو را در دستور كار قرار داد. اما آنها انگشت در گوش‏هاى خويش نهاده و جامه خود به سر كشيدند و بر استكبار خويش پا فشارى نمودند. آن‏گاه، دعوت خود را با بيان منفعت ظاهرى و معنوى كه در پذيرش آن نهفته است ادامه داد و نعمت‏ها و آيات الهى را بر ايشان يادآورشد، و در يك كلام، از راه تحريك عواطف و هشدار به عقلشان، برهان‏هايى محكم بر اثبات حقّانيت دعوت الهى خويش اقامه كرد.(۵)

با استفاده از اين آرا و با نگاهى ديگر به آيات دعوت نوح به‏ ويژه ترتيب وقايع در سوره نوح، مى‏توان با تفصيل بيشتر، مراحل زير را در دعوت آن حضرت استخراج كرد:

  1. مرحله ابلاغ دعوت – در اين مرحله، پيام الهى به گوش مردم، به صورت تك تك يا گروهى ابلاغ شده و رسالت الهى طى آيات متعدد براى آنها تبيين گشته است:

قالَ يا قَوْمِ إِنَّى‏لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ؛(۶)

نوح گفت: اى قوم من، من شما را هشدار دهنده‌‏اى آشكارم، كه خدا را بپرستيد و از او پروا داريد و مرا فرمان بريد.

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى‏ قَوْمِهِ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أفَلا تَتَّقُونَ؛(۷)

و به يقين نوح را به سوى قومش فرستاديم. پس به قومش گفت: اى قوم من، خدا را بپرستيد، شما را جز او خدايى نيست. مگر پروا نداريد؟

  1. مرحله دعوت فردى – پس از ابلاغ محورهاى اصلى تبليغى، زمان اتخاذ شيوه‏هاى گوناگون براى اقناع و ترغيب مخاطبان فرا مى‏رسد، كه حضرت نوح، با تلاش شبانه‌‏روزى بدان اهتمام ورزيد. از جمله «فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِى إِلّا فِراراً» و به‏ويژه كلمه «فراراً» مى‏توان استنباط نمود كه دعوت فردى را حكايت مى‏كند، چرا كه احتمال گريز و فرار يك فرد پس از شنيدن دعوت بيش از فرار جمع است و اجتماع نيرومند هرگز در مقام مواجهه از صحنه نمى‏گريزد. نوح در اين مرحله از تمامى شيوه‏ها و ابزارهاى ممكن به منظور القاى پيام و اقناع مخاطبين بهره جست.
  2. مرحله دعوت جهرى و علنى – پس از مدتى كه از آزمايش شيوه دعوت انفرادى و مخفى گذشت، روش دعوت علنى، آشكار و با صداى بلند را در پيش گرفت و در هر موقعيت جمعى و اجتماع عمومى، رسالت خويش را به اطلاع مردم رساند. در اين مرحله نيز از ابزارها و شيوه‏هاى متنوع اقناعى بهره جويى كرد؛ ثُمَّ إِنِّى دَعَوْتُهُمْ جِهاراً؛(۸) آن‏گاه من آنان را آشكارا و به صوت بلند خواندم.
  3. مرحله دعوت توأم علنى و سرّى – در اين مرحله، با توجه به عدم موفقيت دعوت آشكار و پنهان در مراحل سابق، تلاش كرد تا با جمع اين دو روش‏(۹) و به كار بستن توأم آن دو در شرايط مناسب، اهداف عالى تبليغى را جامه عمل بپوشاند.

ثُمَّ إِنِّى أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً.(۱۰)

  1. مرحله خطاب به فطرت و تحريك باطن – تا اين‏جا در مراحل گذشته، خطاب‏ها متوجه عقل و خرد مردم بود. و چون اين نداها، خطاب‏ها و هشدارها كارگر نيفتاد و قوم نوح بر ضلال و تباهى عقيده خود باقى ماندند، نوح شيوه‏اى ديگر را اتخاذ كرد، كه عبارت بود از؛ خطاب به وجدان و روح خداداد و فطرت حق‏جوى مخاطبان. او از اين طريق سعى كرد وجدان خفته آنها را بيدار و ضمير ناخودآگاهشان را متوجه ذات لايزال و قادر متعال سازد؛

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً….(۱۱)

و گفتم از پروردگارتان آمرزش بخواهيد كه او همواره آمرزنده است. بر شما از آسمان باران پى در پى فرستد.

دقت در اين آيه‏ها و مقايسه آنها با آيات ديگر نشان مى‏دهد كه داراى لحنى آميخته با عاطفه و شعور باطنى است و تنها حاوى استدلال عقلى نيست.

پی‌نوشت:

۱- سيد قطب، فى ظلال القرآن، ج ۵، ص ۳۷۱۲٫

۲ – محمدحسين طباطبايى، الميزان، ج ۲۰، ص ۲۹٫

۳ – سيد قطب، فى ظلال القرآن، ج ۵، ص ۳۵۱۵٫

۴ – محمد جواد مغنيه، تفسير مبين، ص ۶۱۶٫

۵ – عبدالقادر حاتم، الأعلام فى القرآن الكريم، ص ۲۵۰٫

۶ – نوح (۷۱) آيه ۳٫

۷ – مؤمنون (۲۳) آيه ۲۳٫

۸- نوح (۷۱) آيه ۸٫

۹ – زمخشرى، الكشّاف، ج‏۴، ص‏۶۱۶٫

۱۰- نوح (۷۱) آيه ۹٫

۱۱ – همان، آيات ۱۰ – ۱۱٫

همچنین ببینید

۳۰ نکته ساده برای جذابیت کلاس درس

جذابیت کلاس درس و جلوگیری از خستگی معلم و دانش آموزان هر معلمی با بالا …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

3 + 2 =