خانه / شیوه تبلیغی پیامبران(ع) / شیوه های تبلیغی حضرت موسی(علیه السلام)۱

شیوه های تبلیغی حضرت موسی(علیه السلام)۱

موسى كليم الله، سومين پيامبر اولوالعزم است كه داراى شريعت مستقل و كتاب بود و دعوت جهانى داشت. او از نسل يعقوب و تبار بنى‌‏اسرائيل بود. نام او در قرآن، ۱۴۳ مرتبه آمده و فرازهاى برجسته زندگانى و دعوت او در ۳۴ سوره قرآن و در قالب حدود ۴۲۰ آيه بيان شده است. اين مطلب نشان مى‏‌دهد كه قرآن به عنوان كتاب كامل دعوت و انسان‏‌سازى و جامعه ‏سازى، به زندگى موسى توجه زيادى داشته است. داستان دعوت موسى، متنوع‌‏ترين و پر فراز و نشيب‏‌ترين داستان دعوت در قرآن است و به ويژه، چگونگى دعوت مستكبران به يگانه‌‏پرستى و حق‌‏پرستى و نيز كيفيت بهره‌‏بردارى از شيوه‏‌ها و ابزارهاى مختلف تبليغى را مى‌‏آموزد.

موسى، اسوه مبارزه با استكبار

هرچند حوادث و تحولات بسيارى در دوران پرفراز و نشيب دعوت موسى اتفاق افتاد، اما برجسته‌‏ترين بخش دعوت اين پيامبر بزرگ در مواجهه با فرعون و فرعونيان شكل مى‏گيرد، فرعونى كه سمبل حكومتى قدرتمند، كفر پيشه و مستكبر بود و همه انسان‏ها را به استضعاف مى‌‏كشيد. مقابله با چنين قدرت عظيمى در جامعه‌‏اى كه به استضعاف فرعونى خوگرفته بود، كار آسانى نبود. ازاين‏رو موسى در اين مأموريت دشوار، همواره از خداى خويش يارى مى‏‌خواست و صميمانه بر او توكل مى‌‏نمود. بايد در نظر داشت كه در عين تلاش با هدف تضعيف دشمن، هدف اصلى او دعوت مشركان و كافران به توحيد و عبادات خداى يگانه بود.

شيوه‌‏هاى دعوت موسى

با توجه به كثرت و تنوع آيات مربوط به تبليغ موسى و مبارزه او با مظاهر كفر و استكبار، شايد نتوانيم از عهده شناسايى و بررسى تمام شيوه‏‌هاى تبليغى او برآييم، اما مى‌‏توان به قدر فهم و استطاعت از شيوه‏‌هاى ناب او در دعوت بهره جست. پيش از بررسى يكايك شيوه‌‏هاى دعوت حضرت موسى بد نيست ضمن اشاره‌‏اى به مراحل زندگى و دعوت او، امكان ترسيم بهتر سيره عملى و تبليغى آن پيامبر بزرگوار را فراهم‌‏ سازيم. مى‌‏توان به طور عمده، مراحل زندگانى ايشان را اين‌چنين تفكيك نمود:

۱٫ دوران تولد و پرورش در دامان فرعون؛

۲٫ دوران فرار از مصر به مَدْيَن و زندگى در محضر شعيب؛

۳٫ دوران بعثت و بازگشت به مصر و درگيرى با فرعون؛

۴٫ دوران نجات بنى‌‏اسرائيل و غرق شدن فرعون و ورود به بيت المقدس؛

۵٫ دوران همراهى و پيشوايى بنى‏‌اسرائيل.

بديهى است كه تحقيق درباره دعوت اين پيامبر، دوران‏هاى سه گانه اخير را در برمى‏‌گيرد. از اين رو به بررسى شيوه‏‌هاى اتخاذ شده اين رسول الهى در اين دوره‌‏هاى پرماجرا مى‏پردازيم.

 اعلام صريح رسالت و اظهار عقايد

در آغاز هر دعوت، اعلام مواضع اصولى و ريشه‏اى ضرورت دارد. اما مهم اين است كه اين اعلام با قاطعيت و اطمينانى همراه باشد كه مخاطبان را به اقناع كامل نزديك نمايد، نه آن‏گونه كه خود باعث ايجاد ترديد در اذهان مخاطبان شود.

در ابتدا بر صدق و راستگويى خويش تأكيد مى‏ورزد؛

حَقِيقٌ عَلى‏ أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلّا الحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ.(۱)

شايسته است كه بر خدا جز سخن حق نگويم. من در حقيقت دليلى روشن از سوى پروردگارتان براى شما آورده‏ام.

و سپس، در آغاز مناظرات و مواجهه‏ هاى خود با فرعون، اشراف و درباريان و يا توده مردم، رسالت و نبوت خويش را با صراحت و قاطعيت معرفى مى‏كند، در حالى كه از مدت‏ها پيش، فرعون بنا به رأى كاهنان، به شدت از ظهور چهره‌‏اى الهى كه ويرانگر كاخ و تخت ستم خواهد بود بيم داشت و بر اين مبنا، همه ايادى خود را جهت از ميان بردن چنين فردى بسيج كرده بود،

وَجاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ * أَنْ أَدُّوا إِلىَّ عِبادَ اللَّهِ إِنِّى لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * وَأَنْ لاتَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّى آتِيكُمْ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ؛(۲)

و پيامبرى بزرگوار بر ايشان آمد كه: بندگان خدا را به من بسپاريد. زيرا من فرستاده‏اى امين براى شما هستم. و بر خدا برترى مجوييد كه من برايتان حجتى آشكار آورده‏ام.

در جاى ديگر، خداى واقعى را با جملاتى ساده و بليغ مى‏شناساند؛

إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِى لا إِلهَ إِلّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَى‏ءٍ عِلْماً؛(۳)

معبود شما تنها آن خدايى است كه جز او معبودى نيست و دانش او همه چيز را فرا گرفته است.

نيز در پاسخ فرعون، پروردگار متعال را با بيان زيبايى معرفى مى‏كند،

قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى‏ * قالَ رَبُّنا الَّذِى أَعْطى‏ كُلَّ شَى‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‏؛(۴)

فرعون گفت: اى موسى، پروردگار شما دو تن كيست؟ گفت: پروردگار ما كسى‏‌ است كه هر چيزى را خلقتى كه در خور اوست داده و سپس آن را هدايت فرموده است.

همچنين در پاسخ به فرعون و اشراف قوم كه تهمت سحر و جادوگرى به او دادند مى‌‏گويد؛

أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هذا وَلا يُفْلِحُ السّاحِرُونَ؛(۵)

آيا وقتى حق به سوى شما آمد مى‏گوييد: اين سحر است؟ و حال آنكه جادوگران رستگار نمى‏‌شوند.

 قول ليّن، گفتار نرم و دلپذير

از شيوه‏هاى مشترك و اصول اوليه دعوت مبلّغان آسمانى، گفتار نرم و دلنشين با مخاطبان است، مگر در جايى كه اميد به هدايت آنان به كلى قطع شود و مستحق عذاب الهى شوند و يا دربرابر حق‏تعالى به عناد و لجاج روى آورند. موسى با راهنمايى الهى، با لحنى نرم و دلنشين، فرعون را به ترك طغيان و توجه باطنى به پروردگار فرامى‏خواند؛

إِذهَبا إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‏ * فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُأَوْ يَخْشى‏؛(۶)

به سوى فرعون برويد كه او به سركشى برخاسته، و با او سخنى نرم بگوييد شايد كه پند بپذيرد يا بترسد.

از سويى ديگر، خداوند در اين آيات، يكى از آداب تبليغ را بيان مى‏كند كه بايد نرم و آرام باشد نه خشن و غليظ. به‏ويژه دربرابر انسان‏هاى متكبر كه شدت برخورد، بر سركشى و تكبر و خشونت آنها مى‏افزايد.(۷)

در سوره نازعات نيز، فرمان اين مأموريت تبليغى به شكلى بيان شده كه غير مستقيم به نرمخويى سفارش مى‏كند؛

اِذْهَبْ إِلى‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى‏ * فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى‏ أَنْ تَزَكّى‏ * وَأَهْدِيَكَ إِلى‏ رَبِّكَ فَتَخْشى‏؛(۸)

به سوى فرعون برو كه او سر برداشته است. پس بگو: آيا سر آن دارى كه به پاكيزگى گرايى و تو را به سوى پروردگارت راه نمايم تا پروا بدارى؟

لحن اين آيه حاوى پرسشى نرم و درخواستى لطيف است، تا همه مبلّغان به هدايت هر منحرفى اميدوار باشند و در هر شرايطى پيام هدايت را به گوش او برسانند. موسى قطعاً مأموريت فوق را به‏خوبى به انجام رسانده است.

همچنين در سوره طه آمده است:

فَأْتِياهُ فَقُولا إِنّا رَسُولا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِى‏إِسْرائِيلَ وَلاتُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى‏ مَنِ اتَّبَعَ الهُدى‏؛(۹)

پس به سوى او برويد و بگوييد: ما دو فرستاده پروردگار توايم، پس فرزندان اسرائيل را با ما بفرست و عذابشان مكن. به‏راستى ما براى تو از جانب پروردگارت معجزه‏اى آورده‏ايم و بر هر كس كه از هدايت پيروى كند درود باد.

پی‌نوشت:

۱ – اعراف (۷) آيه ۱۰۵٫

۲ – دخان (۴۴) آيات ۱۷ – ۱۹٫

۳ – طه (۲۰) آيه ۹۸٫

۴ – همان، آيات ۴۹ – ۵۰٫

۵ – يونس (۱۰) آيه ۷۷٫

۶ – طه (۲۰) آيات ۴۳ – ۴۴٫

۷ – محمد احمد عدوى، دعوة الرسل الى الله، ص ۲۴۰٫

۸ – نازعات (۷۹) آيات ۱۷ – ۱۹٫

۹ – طه (۲۰) آيه ۴۷٫

همچنین ببینید

شان نزول سوره هل اتی

شان نزول آیه هل آتی

انفاق، ایثار، سخاوت و جود علی (علیه السلام) زبان زد خاص و عام و حتی …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

8 + 2 =