خانه / مناسبت ها / محرم / روز چهارم محرم / رسانه عاشورا، حسین است و بس

رسانه عاشورا، حسین است و بس

 

 

گفتگو با استاد محمد صحّتی سردرودی، عاشوراپژوه برجسته

به کوشش: مهدی رزاقی طالقانی

عده‌ای عاشورا را رسانه تمام دوران شیعه می‌دانند. آیا عاشورا ویژگی‌های یک رسانه شیعی را دارا است؟

باید دید از عاشورا چه معنایی را می‌توان مراد کرد. عاشورا روز فاجعه است؛ بدترین روزی است که در تاریخ مسلمانان بوده؛ در لسان روایات و متون زیارات، روز شوم و یوم النحس است و در متن زیارت عاشورا «یوم تبرکت به بنی امیه» است؛ روزی است که برای زورگویان و ظالمانی چون بنی امیه، آل زیاد و آل مروان روز خوبی است، اما برای انسان‌های آگاه، آزاد و بیدار، روز غم و فاجعه است. لذا عاشورا را نمی‌توان رسانه‌ مکتب شیعه خواند؛ مگر اینکه مراد از عاشورا، امام حسین (علیه السلام) و شهادتش باشد، یا مراد از عاشورا، عزاداری‌های پیروان اهل بیت و شیعیان برای آل حسین باشد که بزرگترین نماد آن در عاشورا جلوه می‌یابد.

شاید از این حیث مدنظر است که همچون هر واقعه تاریخی که پیامی نه برای همان لحظه که برای تمام تاریخ دارد، واقعه عاشورا پیامی از ایثار و گذشت و حتی مهر برای تمام تاریخ انسانیت دارد.

بیشتر مراد اینها تأکید بر روی رسانه بودن واقعه عاشورا است؛ روی آن پیامی است که در خود دارد که اگر پیامی نباشد، نه اهمیتی دارد و نه جای حرف زدنی. در این تردیدی نیست؛ اما از باب اینکه دیو چو بیرون رود فرشته درآید، اول باید آن معنای غلطی را که در فرهنگ مردم رایج شده و از عوام گذشته و در خواص هم رایج شده است که خیال می‌کنند عاشورا روز خوبی است، دفع کنیم، بعد وارد بحث ‌شویم. به عنوان نمونه شعار «کل یوم عاشورا، کل ارض کربلا» که همه جا هست، یک عبارت تحریفی است و حدیث و روایت نیست. از زبان امام معصومی صادر نشده، و به دروغ به امام صادق (علیه السلام) نسبت می‌دهند. بیتی از شعری بوده، شعر هم شعاری بوده، یک زمان برای خودش بازاری داشته، واقعه‌ای بوده در وقایع سیاسی و اجتماعی، تاریخ مصرف آن هم تمام شده است. هر روز نمی‌تواند روز عاشورا باشد. در مکتب شیعه اثنی عشری‌، هر روز، روز دانش است و همه جا هم دانشگاه. بیشترین تأکید شیعه در تفکر، تعلیم و تربیت، تعقل و منطق است؛ نه خون و خشونت و فاجعه.

پس رسانه شیعه وظیفه انتقال صلح و منطق و عقلانیت را برعهده دارد و زمانی می‌توانیم به عاشورا و امام حسین (علیه السلام) به عنوان رسانه شیعه توجه کنیم که از دل آن چیز دیگری را انتقال دهیم.

اصل در مکتب علی و آل علی (علیهم السلام)، فکر، اندیشه، عقل، خردورزی و فرزانگی است. در مقام اقدام نیز عدل و عدالت و انصاف و دادورزی است. اینها اصولی است که در جای خودش بحث شده است.

علاوه بر تعقل و خردورزی، چه مفاهیمی از دل عاشورای امام حسین (علیه السلام) قابل استخراج است؟

ما هر کلمه‌ای را به حادثه و واقعه‌ عاشورا عطف می‌کنیم. حرف من این است که بحث را با محوریت امام حسین (علیه السلام)، آن‌هم اندیشه‌های امام حسین (علیه السلام) پیگیری کنید؛ نه با فاجعه‌ای که به ایشان تحمیل شد.

درست نیست که بگوییم: اندیشه‌ای که از امام حسین (علیه السلام) در روز عاشورا جاری شد، اکسیر سعادت قرن‌ها است؟

آنجا اوجش بود. امام حسین (علیه السلام) ۵۷ سال عمر کرد و زندگیِ زنده و زندگی‌بخش و عقلانیت‌آفرینی داشتند که دشمن می‌خواست آن را خاموش کند؛ اما ناخواسته نه‌تنها خاموش نشد، بلکه اوج گرفت. خونش هم خط امضای بلندی شد برای یک عمر اندیشه و فکر و اقدام معقول و خردورزانه.

هر رسانه‌ای برای ادامه حیات خود نیاز به مخاطب دارد. امام حسینِ روز عاشورا چه ویژگی دارد که قرن‌ها مردمان پای پیامش نشسته‌اند؟

ویژگی‌های بسیاری باعث شد آنچه امام در عاشورا از خود نشان ‌داد، مردمی، عالمگیر و رسانه‌ای شود. اگر از منظر دینی نگاه کنیم، می‌گویند: «ما کانَ لله یَنمو» کاری که برای خدا باشد، نمو و رشد می‌کند، رشادت و رشد می‌آفریند. این ویژگی در حرکت امام حسین (علیه السلام) خیلی بارز است. با چشم عرفانی نگاه کنیم، امام در اوج عرفان و معرفت خداوند متعال است، عاشقانه با خدا زندگی می‌کند و عاشقانه هم در راه خدا به شهادت می‌رسد. این یک ویژگی است که مخاطب را پای داستان حسین (علیه السلام) می‌نشاند.

ویژگی دیگر امام حسینِ روز عاشورا در کنار اخلاصی که نسبت به خدا داشت، صادق و صمیمی بودن ایشان است. امام حسین (علیه السلام)، به معنی رایج کلمه سیاستمدار نبود، بلکه صداقت‌مدار بود. صدّیق و قدّیس بزرگی بود، راست می‌گفت، حرف دلش را می‌زد، دنبال این نبود که از فرصت‌های سیاسی استفاده کند و چند صباحی برای خودش قدرتی به دست بیاورد. سخنش از دل برمی‌خاست و بر دل می‌نشیند.

لذا در طول تاریخ و حتی امروزه، هر آزاداندیشی مستقل از مذهب و دور از تعصبات مذهب‌های گوناگون، هنگامی که پیام امام حسین (علیه السلام) را بشنود، می‌گوید جانا سخن از زبان ما می‌گویی. امروزه درد ما هم درد تو است، و چه خوب می‌دانی درمان درد ما چیست و چه زیبا و خالصانه به ما راه را نشان می‌دهی.

امام چه راهی را نشان می‌دهد که طی قرن‌ها آزادگان دنیا به هوای آن راه، به ندای حسین (علیه السلام) گوش می‌دهند؟

 اینکه تا آزاد نباشیم و فرشته‌ آزادی را در بغل نگیریم یا به زیارت فرشته آزادی نائل نشویم، رهایی نخواهیم یافت. چه اینکه توحید و آزادی لازم و ملزوم یکدیگر هستند. توحید بدون حریت، و حریت بدون توحید معنا ندارد. عرفان و آزادی رهایی از قید و بندهای دست‌وپاگیر دنیوی، مذهبی، تعصبی، قبیله‌ای و قومی است. پیام امام، پیام هر انسان آزاداندیش، رهایی‌خواه، آزادی‌خواه و عدالت‌خواه است. این هم یک امتیاز و شاخصه‌ دیگر امام حسین (علیه السلام) است که باعث شد پیامش رسانه‌ اسلام و مسلمانان و هر انسان آگاهی شود.

ویژگی دیگر قابل انتقال امام حسین (علیه السلام) عاشورا، فراحزبی، فرامرزی و فرادینی بودن آن است. پیامی است که برای همة بشریت است.

 آنتوان باری اثری دارد با عنوان «امام حسین در اندیشه مسیحیت». یک کتاب سه یا دو جلدی است. یک مسیحی دیگر هر چه شعرای غیرمسلمان درباره امام حسین (علیه السلام) سروده‌‌اند، آنها را جمع کرده است. امام حسین (علیه السلام) امروزه دیگر در انحصار یک مکتب به عنوان شیعه یا در انحصار یک دین به عنوان اسلام نیست؛ امام حسین (علیه السلام) صدای حریت، عدالت، عرفان است.

یعنی عرصه عاشورا عرصه تولید مفاهیم بلند و جهانی چون عشق و عرفان و بندگی است تا جنگ و خون.

عاشورا به امام حسین (علیه السلام) تحمیل شد. آن امام شخصیت بزرگی بود که روح و شخصیت پیامبر اسلام، در ایشان تبلور و تولدی دوباره یافته بود. لذا قدرت‌طلبان نمی‌توانستند آن را ببینند و می‌خواستند به خیال خودشان آن را خاموش کنند. اما نتوانستند، زیرا بر اثر موضع‌گیری‌های دقیق امام حسین (علیه السلام) دشمن کاملاً شکست خورد. امام حسین (علیه السلام) به ظاهر کشته شد، اما در حقیقت مفاهیم موجود در شخصیت وی تکامل بسیار گسترده‌ای یافت؛ به طوری که از مرز مذهب و دین خاص هم ‌گذشت. در سخن آخرشان با صدای بلند می‌فرماید: «يا شيعَةَ آلِ أَبی سُفْيانَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دينٌ وَ كُنْتُمْ لا تَخافُونَ الْمَعادَ فَكُونُوا أَحْرارًا فی دُنْياكُم»، ای پیروان ستمگران و ظالمان، اگر دین هم ندارید، اگر از روز بازپسین نمی‌ترسید، لااقل در این دنیا آزاد باشید، برای دیگران زندگی نکنید، استعمار و استثمار نشوید، بفهمید چه کار می‌کنید و برای چه زندگی می‌کنید. این حرف امروزه به درد هر انسانی می‌خورد.

در سخنان سیدالشهدا (علیه السلام) بسیار این موضوع دیده می‌شود که انسان‌ها را به آزادی و استقلال فرامی‌خواند و می‌گوید برای خدا زندگی کن، خدایی که برای همه است، تا خیرت به همه برسد. برای چند صباح حکومت، خودت را نباز و جیره‌خوار و مزدور و نوکر یک حزب، نحله، حکومت یا دولت نباش. زندگی داشته باش که به درد نوع بشر بخورد.

در فرهنگ شهادت امام حسین (علیه السلام) فضا خیلی باز است. عجیب است که از میان آتش عاشورا چنین گلستانی از مفاهیم لایزال بیرون می‌آید.

ایشان چنان به خود مسلط بود و در اوج عرفان و حریت و وقار، بر خود چیره بود که توانست از این بدترین روز، بهترین فرصت را بسازد. پیشوایان و جانشینان امام حسین (علیه السلام) این موضوع را پی گرفتند و یک رسانه‌ بسیار رسا برای تمام مسلمانان و انسان‌های حریت‌خواه و عدالت‌طلب ایجاد کردند.

امتداد تکثیر مفاهیم عاشورا در زمان کدام امام به بلوغ خود می‌رسد؟

امام سجاد (علیه السلام) این حرکت را شروع کردند که در زمان امام صادق (علیه السلام) به اوج خود رسید. امام موسی بن جعفر و سپس امام رضا (علیه السلام) که به او عالم آل محمد می‌گویند، این کار را پی گرفت تا آنجا که حتی مأمون هم تحت تأثیر قرار گرفت. خلفای بنی عباس، آنها که کم‌وبیش می‌دانستند در چه زمانی تنفس می‌کنند و در کجای تاریخ ایستاده‌اند، شیعه شدند. بسیاری می‌گویند مأمون شیعه بود. استاد شهید مطهری در حماسه‌ حسینی می‌گویند مأمون شیعه بود، منتها شیعه‌ امام‌کش! که این ترکیب جای بحث دارد.

آیا ویژگی تقابل همیشگی حق با باطل، از جمله ویژگی‌هایی است که باعث امتداد پیام رسانه امام حسین (علیه السلام) روز عاشورا می‌شود؟

قطعاً؛ همان ویژگی‌ها قبل از امام حسین (علیه السلام) در شخصیت پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) بود، بعد علی (علیه السلام) و سپس برادر بزرگ ایشان امام حسن مجتبی (علیه السلام). به امام حسین (علیه السلام) که می‌رسد، این ویژگی زمانی خود را نشان می‌دهد که با ضد خودش تعارض و تصادم پیدا می‌کند و این تعارض و تصادم در عاشورا به اوج می‌رسد. از زمان پیامبر میان انسان‌ها دو مسیر بود: یک مسیر، مسیر عدالت، انصاف، صمیمیت، اخلاق و در یک کلمه انسانیت بود، و مسیر دیگر، مسیر قدرت، زور، توحش و خشونت. اینها همیشه در تناقض بودند تا اینکه در عاشورا کاملاً جلوی هم ایستادند و به تصادم رسیدند. آنجا که به تصادم رسیدند، همه صدایش را شنیدند.

این نبرد همیشگی بوده و حتی پیش از پیامبر هم به نوعی در جریان بوده است.

بله، همیشگی بوده است. در مقابل ابراهیم‌ها نمرودهایی بودند، در مقابل موساها فرعون‌هایی بودند، در مقابل عیساها قیصرهایی بودند، در مقابل پیامبر، ابولهب‌ها و ابوسفیان‌ها و ستمگرانی بودند. در زمان حضرت علی و امام حسن (علیه السلام) معاویه بود، در زمان امام حسین (علیه السلام) هم طرف مقابلش یزید بود.

چون این مفهوم همواره تکرار می‌شود، پس عاشورا زنده می‌ماند؟

این نگرشی است که از مشروطیت به این طرف به جنبه‌ سیاسی ـ اجتماعی آن زیاد پرداخته شد و از برخی جنبه‌ها غفلت شد و ناخواسته جنبه‌های دیگر کمرنگ شد. از مشروطیت به این طرف مخصوصاً در دهه‌ چهل، پنجاه و شصت تا به امروز، هر چه از امام حسین (علیه السلام) صحبت می‌شود، همه می‌خواهند حرکت ایشان را به مسائل سیاسی و حکومتی و اجتماعی گره بزنند، در نتیجه از مسائل تربیتی و اخلاقی غفلت می‌شود.

لطفاً در این باره بیشتر توضیح دهید.

شخصیت‌شناسی امام حسین (علیه السلام) می‌تواند نقش تربیتی فوق‌العاده‌ای داشته باشد. امروزه سیاست‌زدگی ـ این عبارت را با توجه به معنایش می‌گویم ـ باعث شده که ما از خیلی از مسائل اساسی، ریشه‌ای و اصولی غفلت کنیم. امام حسین (علیه السلام) بزرگ‌ترین مربی انسان است و فرزندان بسیار موفقی تربیت کرده است. خانواده‌اش را نگاه کنید؛ یک نکته‌ سیاه در خانواده ا‌یشان پیدا نمی‌کنید. در تربیت به معنی کامل کلمه موفق است و نماد توفیق و موفقیت است. در اخلاق هم آموزه‌های بسیاری دارد. امام حسین (علیه السلام) حتی در بدترین وضعیت که به او تحمیل شده بود و در محاصره‌ ستم‌های رنگارنگ و مزورانه، هم باز اخلاق را فراموش نمی‌کند و در اوج اخلاق اس. رفتارشان کاملاً کریمانه و بزرگوارانه است. نماد بلندمرتبه‌ترین مرتبه اخلاق است. مکارم اخلاق در ایشان به اوج می‌رسد.

سخن آخر…

نمی‌شود امام حسین (علیه السلام) را فقط با عاشوای خونین شناخت؛ همان‌طور که نمی‌شود فقط از دریچه سیاست به ایشان نگاه کرد. رسانه رسای امام حسین (علیه السلام) دقت و تحقیق و توجه به تمام زندگی ایشان است.

 

همچنین ببینید

بروشور پرونده ویژه_ روز چهارم

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *