خانه / مقاله / خط ارتباط/ روش‌شناسی ارتباط با جوان و نوجوان (۱)

خط ارتباط/ روش‌شناسی ارتباط با جوان و نوجوان (۱)

 

اشاره

شیوه های ارتباط با جوانان و نوجوانان از مهمترین مسایلی است که معمولا ذهن مربیان را به خود اختصاص می دهد. این مطلب با بررسی مفاهیم مانند ارتباط و جوان و نوجوان و نیز تجزیه و تحلیل مراحل یک ارتباط به ذکر انواع آن می پردازد.

چگونه می توان نزد جوانان و نوجوانان اعتبار پیدا کرد تا حرف ما را بشوند؟ چه حرفی بزنیم و چه پیامی برای جوانان و نوجوانان جذاب است و آنان را جذب می کند؟ پس از مطالعه این مقاله می توانید به سئوالات بالا به خوبی جواب دهید.

مقدمه

بدون تردید آسیب پذیرترین و در عین حال پر انرژی ترین و با ارزش ترین قشر از اقشار جامعه، جوانان و نوجوانان هستند. جوانان و نوجوانان به مثابه آینده سازان و گردانندگان آینده جامعه، اصلی ترین سرمایه هر کشور محسوب می شوند.

فرایند تغییر در نگرش و رفتار جوانان و نوجوانان در مقایسه با بزرگسالان راحت تر انجام می پذیرد. چرا که بعد احساسی نگرش و بینش جوانان و نوجوانان نسبت به افراد و پدیده های مختلف، بسیار مهم و در عین حال سریع الانتقال است. در حالی که بزرگسالان پای بند و مقاومت فکری بیش تری نسبت به باورها، ارزش ها و اعتقادات از خود نشان می دهند. بنابراین، بسیار طبیعی و منطقی به نظر میرسد که مخاطبان اصلی دشمنان فرهنگی، نسل جوان و نوجوانجامعه باشند.

برای مصونیت بخشی جوانان و نوجوانان از آسیب های فردی و اجتماعی و هدایت و راهنمایی آنان، لازم است که با جوانان و نوجوانان ارتباط موثر و مفید برقرار کنیم. یعنی در دل جوانان و نوجوانان جایی برای خود باز و آنان را جذب کنیم. بدون ارتباطات موثر اجتماعی، جوانان و نوجوانان نمی توانند به رشد و شکوفایی مطلوب شخصیت برسند. اگر مدیران، مربیان با راهبردهای یاری بخش رفتار ارتباط جوانان و نوجوانان آشنایی کافی داشته باشند، قطعا می توانند با ارائه رفتار ارتباطی کارآمد، سازنده و موثر، مسائل جوانان و نوجوانان را به نحو شایسته ای حل نمایند.

شاخص‌های عناصر ارتباط با جوان و نوجوان

۱) شاخص‌های عنصر پیام دهنده

پیام دهنده، فردی است که پیام خود را با استفاده از روش ها و ابزارهای مشروع به مردم می رساند. هر فردی توانایی و صلاحیت ارتباط با جوانان و نوجوانان را ندارد؛ جز این که دارای دو ویژگی مهم «اعتبار» و «جذابیت ظاهری» باشد، که در ذیل توضیح داده می شود.

  1. اعتبار

اعتبار به این معناست که چقدر جوانان و نوجوانان پیام دهنده در پیامی که می دهد، تخصص علمی داشته باشد، پیامش برای مخاطبان خود اعتبار بیش تری دارد و زمانی که پیام گیرندگان به تخصص و تبحر علمی فرد پیام دهنده اعتماد پیدا کردند، سخنان او را می پذیرد.

  1. مهم بودن: به هر میزان شخصیت پیام دهنده برای پیام گیر مهم باشد. به همان میزان پیام دهنده را می پذیرد و وقتی او را بپذیرد، حرف هایش نیز قابل قبول تر است. مهم بودن فردم پیام دهنده بستگی به پایگاه اجتماعی، میزان نفوذ او در بین مردم وتجربیاتش دارد. اصولا رهبران هر گروه در هر جامعه برای اعضای آن گروه، در شمار افراد مهم هستند.
  2. بی غرض بودن: پیام دهنده در صورتی در رساندن و القای آن به مخاطبان خود موفق است که پیام خود را بدون هیچ غرضی و نفع شخصی به پیام گیرنده ارائه نماید و اگر این اعتماد برای پیام گیرندگان(جوانان و نوجوانان) حاصل شود، زمینه ارتباطات بیشتر را برای مربیان با نسل جوان و نوجوان فراهم می کند.
  3. قانع سازی به طول غیر مستقیم: اگر تلاش مربیان آموزشی و دینی، رساندن پیام خود به جوانان و نوجوانان به طور مستقیم باشد و بخواهند آنان را بدین شیوه تحت تاثیر قرار دهند، در باوراندن پیام خود به جوان، چندان موفق نخواهند بود، اما اگر پیام دهندگان در تبلیغ و پیام خود به نسل جوان و نوجوان طوری وانمود کنند که قصد متقاعد کردن مستقیم جوانان و نوجوانان را ندارند، و تنها برای آشنا کردن آن ها با پیام های دین تلاش می کنند، در ارتباطات خود موفق خواهند بود.
  4. بصیرت و آگاهی: روشن بینی، دانایی، هوشمندی، عقل، درایت و معرفت عمیق، از مهم ترین ارکان شخصیت پیام دهندگان است. مربیان و معلمان که این ویژگی ها را ندارند، نباید گام در عرصه تبلیغ و ارتباط با نسل جوان و نوجوان بنهند، زیرا اگر پیام دهنده ناآگاهی، پیام گیرندگان متعددی را از روی بی بصیرتی و ناآگاهی راهنمایی کند، خسارت جبران ناپذیری به عمر و زندگی نسل جوان و نوجوان وارد ساخته است. در روایتی، فرجام اقدام کننده بی بصیرت چنین ترسیم شده است:

«الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْدا؛[۱] عمل کننده بی بصیرت چون رونده خارج از جاده است، که سرعت راهپیمایی، او را از مقصد دور می کند».

  1. خیرخواهی و خلوص نیت: به راستی مربیان به عنوان پیام دهندگان باید از اعماق قلب خویش، خیرخواه نسل جوان و نوجوان باشند و از سر احسان و خلوص نیت با آنان مواجه شوند، چون خیرخواهی و خلوص نیت حقیقی پیام دهندگان برای جوانان و نوجوانان اثر وضعی معجزه آسایی دارد. خیرخواهی و اخلاص مربیان، اکسیر گرانبهایی است که همه زحمات مبلغ و ارتباط گر را بارور می سازد و چنان تاثیری در گفتار و کردار او می گذارد که نسل جوان و نوجوان را شیفته خود می کند و آنان را به پذیرش پیام انقلاب و عمل به آن وا می دارد.

مقام معظم رهبری در این باره می فرمایند:

اخلاص، شرط اصلی تربیت است. اگر از بالاترین سطوح تا پایین ترین سطوح، ذره ای اغراض شخصی به میان آمد، تبلیغات خراب می شود. رکن اول تبلیغات و سرآغاز آن به نام و اتمام آن برای خداست و الا اگر بر خلاف این باشد، دیگر تبلیغ نیست… در صورتی می توانیم کیفیت کار تبلیغاتی را بالا ببریم که تبلیغ واقعا برای خدا و در راه خدا باشد.

  1. ایمان به هدف و محتوای پیام: ایمان و باور قلبی و به پیام و اهداف آن، پشتوانه محکمی است که پیام دهنده و مبلغ را در امر رساندن پیام یاری می رساند. از همین رو پیام دهنده پیش از اقدام به ارتباط و رساندن پیام باید ایمان و باور خود را نسبت به پیام و اهداف آن بسنجد و آن گاه مطمئن شد خود به محتوا و اهداف پیام باور قلبی دارد، به ارتباط با جوان و نوجوان و ابلاغ پیام مبادرت ورزد. بدیهی است که سخنی کز دل برآید، لاجرم بر دل نشیند.
  2. ایمان به توانایی‌های جوانان و نوجوانان: در کنار ایمان به هدف و پیام، پیام دهنده باید ایمان قاطع و باور حقیقی به توانایی ها و شایستگی های جوانان و نوجوانان هم داشته باشد.

از این رو باید، به قدرت انسانی جوان و نوجوان که توانایی ها و استعداد ها و صلاحیت های فراوانی  در او پدید می آید، اعتراف کرد و به منزلت و شخصیت جوان، ایمان و اذعان داشت. تا به جوان و نوجوان حرمت ننهیم و او را به رسمیت نشناسیم، نمی توانیم با او ارتباط برقرار کنیم.

  1. شناخت زمان و مکان: شناخت زمان و مکان یعنی موقع شناسی، تشخیص وضع و مقام و محل، و در هر مکان و هر زمان به مقتضای آن عمل کردن، یکی از ویژگی های اصلی فرد پیام دهنده موفق است. شناخت عامل زمان و مکان، بیان مطالب را در پذیرش و استقبال فراوان مواجه می کند. استاد مطهری در این زمینه می فرماید.

علمای امت اسلامی بر حسب وظیفه و مسئولیتی که دارند، عالم ترین مردم به زمان خویش خواهند بود، زیرا تشخیص مقتضیات زمان از مقتضیات انحراف اخلاقی و انحطاطات روحی انسان ها، بدون آشنایی با روح زمان و عوامل دست اندرکار ساختمان زمان و جهت سیر آن عوامل، امکان پذیر نمی باشد.

استاد در ادامه می افزاید:

بدون شک، مهم‌ترین مساله‌ای که ادیان و بالاخص اسلام در این عصر با آن مواجه است، همین مساله است. نسل جدید جز درباره تحول و دگرگونی و نوطلبی و درک مقتضیات زمان نمی‌اندیشد. در مواجهه با این نسل، اولین سخنی که به گوش می‌رسد، همین است.

  1. هماهنگی کردار و گفتار: پیام دهنده بیش از همه و پیش از آن که به تبلیغ و دعوت نسل جوان و نوجوان قیام کند، باید به یافته های خویش عمل کند، تا نسل جوان و نوجوان پیش از شنیدن گفتار و پیام او، کردار نیک او را مشاهده کند. چنین کاری که نتیجه ایمان پیام دهنده به پیام خود است، از نظر روانی بر تاثیر پیام می افزاید و نسل جوان و نوجوان با دیدن هماهنگی گفتار و کردار مبلغ، بهتر به گفته‌های او ایمان می‌آورد و به درستی آن مطمئن می‌شود. در فرهنگ اسلامی، پیام دهنده ای قابل تقدیر و تجلیل است که پیش از راهنمایی دیگران، خود راه ایمان، هدایت و انجام عمل صالح را بیپماید، که گفته اند، دو صد گفته چون نیم کردار نیست.
  2. فروتنی و برخورد نیک: در فرایند پیام رسانی میان پیام دهنده و پیام گیر، ارتباط فکری و عاطفی ضرورت است، که باید پیام دهنده ارتباط خود را با نسل جوان و نوجوان در فضای صمیمی برقرار کند. لذا هر ارتباط موفقی میان پیام دهنده و پیام گیرنده، مستلزم فروتنی و برخورد خوش پیام دهنده است. رسول گرامی اسلام مدارا و خوش برخوردی با مردم را یک دستور کلی برای همه پیامبران دانسته، می فرمایند

«إِنَّا أُمِرْنَا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ بِمُدَارَاةِ النَّاس‏؛[۲] ما گروه پیامبران دستور یافته ایم که با مردم مدارا کنیم».

استاد مطهری در این باره می فرماید:

کسی که می خواهد پیامی را به مردم برساند، باید در مقابل مردم، در نهایت درجه فروتنی باشد، یعنی پرمدعایی نکند، اظهار انانیت نکند و مردم را تحریک نکند.[۳]

فروتنی و برخورد نیک پیام دهنده با نسل جوان، اثر مستقیم در عملکرد تبلیغاتی او دارد و ضمن خوشبین کردن مخاطبان نسبت به پیام دهند، زمینه باور بیش تر پیام را برای جوان و نوجوان فراهم می سازد. در منابع دینی برای تواضع پیام دهنده (مبلغ)، فواید و نتایجی بیان شده است؛ از جمله محبت و دوستی، رفعت و سربلندی، گسترش خوبی ها و…

ب. جذابیت جسمانی و ظاهری

خداوند، آراستگی و زیبایی را دوست دارد، زیرا خداوند خود زیباست و دین اسلام بر زیبایی و پاکیزگی بنا نهاده شده است. مردم نیز به صورت فطری به پاکی و نیکویی و زیبایی ظاهری گرایش دارند. پیامبر اسلام این برترین و بالاترین پیام رسان عالم هستی، همواره آراسته و پاکیزه و معطر بودند و همین صفات، بر پیام رسانی ایشان تاثیر فوق العاده داشت. از همین رو اولین گام برای موفقیت پیام دهنده؛ آراستگی، پیراستگی و جذابیت ظاهر است.

بنابراین مدیر، مبلغ، مربی و هر کس که می خواهد با جوان و نوجوان ارتباط برقرار نماید، بایستی در اولین برخورد خود، با دلپذیری نوع و رنگ پوشاک، و حتی نوع اصلاح سر و صورت و طرز حرکاتش، در دل جوان و نوجوان نوگرای صاحب ذوق و دارای روح لطیف رخنه نماید و بتواند در همان مواجهه اول جوان و نوجوان را به خود جلب و جذب کند. اگر پیام دهنده رعایت جاذبه های صوری را بکند، ناخودآگاه نسل جوان و نوجوان میل به برقراری ارتباط با او را در خود احساس خواهد کرد. لذا پیام دهندگان برای آراستگی و جذابیت ظاهری، باید به پاکیزگی بدن، لباس، محل کار و زندگی، رعایت بهداشت دهان و دندان، پیراستن و شانه کردن موهای سر و صورت، پوشیدن لباس های متناسب با شأن و شخصیت خویش و به کار بردن عطر توجه خاصی نمایند.

۲) شاخص‌های عنصر پیام

پیام، دومین مرحله ارتباطی است که باید از محتوا، جذابیت، کارایی و درک فرهنگ زمان برخوردار باشد. یک پیام بایسته و شایسته دارای ویژگی های زیر است:

  1. کارایی: گستره نفوذ معنوی پیام، صرف نظر از حق بودن، جامع و کامل بودن، و عقلانی بودن، می تواند محک ارزشمندی در فرایند ارتباطی محسوب شود. به این معنا که هر چه پیام از محتوای بهتری برخوردار باشد، کاربرد و نفوذ بیشتری خواهد داشت. کارایی سریع و عمیق و گسترده هر پیامی در دو بعد افقی و عمودی قابل بررسی و مطالعه است. منظور از کاربرد و کارایی افقی پیام، گستره نفوذ پیام در زمان و مکان است، که در سطوح مختلف جوامع و اقشار گوناگون مردم، جریان می یابد.

کاربردی و کارایی عمومی، بیانگر میزان نفوذ آن پیام در اعماق فکر و دل انسان ها و تاثیر آن در اندیشه  و عمل جوامع است، که بدون شک، پیام الهی در این بعد نیز مقام برتر را به خود اختصاص داده و عمیق ترین اثر را در جامعه بشری بر جای گذاشته است.

  1. محرک عواطف بودن: پیام مربیان در عین عقلانی و کارایی و با نفوذ بودن، باید محرک عواطف واحساسات نسل جوان و نوجوان باشد. لذا ارتباط موثر برقرار کردن با نسل جوان، بدون شناخت کانون عواطف و احساسات او میسر نیست. بنابراین، مربیان آموزشی در فرایند ارتباطی با نسل جوان، باید پیام خود را به صورت ساده و آسان و عاطفی مطرح نمایند، تا فرصت ارتباط نزدیک و صمیمی بیش تر ایجاد شود.
  2. تناسب با نیاز مخاطبان(نیاز سنجی): پیام باید متناسب با قدرت فراگیری ، طرز تفکر، شایستگی، فرهنگ و پرسش‌های اصلی مخاطبان تنظیم شود. نیاز سنجی در پیام به قدری مهم است که تمام پیامبران الهی در راه تبلیغ دین ماموریت یافته اند که به این امر مهم توجه نشان دهند. پیامبر اکرم می فرمایند

«إِنَّا أُمِرْنَا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ بِقَدْرِ عُقُولِهِم‏؛[۴] ما پیامبران ماموریم که در سطح درک مردم سخن بگوییم».

استاد مطهری می فرماید:

برای اینکه محتوای یک پیام غنی باشد، باید با احساسات بشر انطباق داشته باشد. توافق با احساسات و تا حدی اشباع احساسات عالی بشر و هماهنگی با نیازهای زندگی و نیازهای عملی و عینی بشر، از دیگر شرایط عغنی بودن محتوای یک پیام است. اگر پیام با نیازهای طبیعی بشر ضدیت داشته باشد، نمی تواند موفق باشد.[۵]

توجه به نکاتی چون سن، جنس، سطح تحصیلات، ویژگی های روحی و روانی مخاطبان و توجه به زمان و مکان ارائه پیام، می تواند پیام دهندگان را در شناسایی مخاطبان کمک شایانی نماید.

  1. روشن و گویا بودن: ویژگی دیگر پیام، روشن و گویا بودن است. امروز از نخستین واجبات برای مربیان برای ارتباط موثر با نسل جوان، به کار گیری ادبیات دلنشین و فراخور طبع و سطح جوان، و به عبارتی استفاده از ادبیات صحیح و روشن به جای ادبیات مخلق و واژه‌های پیچیده است. همه پیامبران الهی نیز مامور بودند که پیام خود را صریح و روشن به گوش مردم برسانند. از علی علیه السلام نقل شده است که فرمودند: اگر پیامی مزین به اسلوب و بینش خاصی شود، به گونه ای که همگان آن را بفهمند. جزء برترین پیام ها و گفتار خواهد بود.

استاد مطهری در شمار موفق ترین متفکرانی است که ساده گویی و ساده نویسی از مشخصات بارز او بود و تاثیری که در نسل جوان و نوجوان گذاشت، ناشی از ارائه تفکر مکتبی و اسلامی به صورت مجموعه منسجم، واحد، غنی، روشن، و در عین حال ساده و و گویا بود.

استاد مطهری معتقد است:

آن دعوت کننده ای در دعوت خودش به نتیجه می رسد که بلاغش مبین باشد، و بیانش در عین اینکه در اوج حقایق است، ساده و روشن باشد.[۶]

  1. کاربردی بودن: اگر پیامی با عبارات ساده، کوتاه، پربار، و در عین حال علمی و در قالب ادبیات روز جهت گره گشایی به پیام گیرنده منتقل شود، آن پیام کاربردی خواهد بود. در مسایل آموزشی و تربیتی برای تقریب ذهن و زدودن آثار خستگی مخاطبان، یکی از ابزارهای کارآمد، استفاده از کلمات روان و ساده و تمثیل است.

پیام به ویژه اگر با بار علمی همراه باشد، اگر به جا و مناسب و به طور روشن، کوتاه، و همراه باتمثیل و تشبیه بیان شود، عمق مطلب را مجسم کرده، تاریکی های آن رامی زداید و افق نگرش پیام گیرندگان را بازتر می سازد.

  1. هماهنگی با فطرت: پیامی که هماهنگ با فطرت بشر باشد، پیامی که جاودانه وفراگیر خواهد بود و اسلام در وضع قوانین و مقررات خود، رسما احترام فطرت و وابستگی خود را به قوانین فطری اعلام نموده است.

استاد مطهری بر این باور بودند که:

اگر جمال حقایق و معارف دین بر جان پاک و خرد سالم بشر عرضه شود و احساس نیاز انسان ها به دین زنده شود، به دین روی خواهند آورد… و وظیفه ما این است که این احساس احتیاج به دین (فطرت) را در بشر بیدار کنیم و این امر مورد نیاز را به این بشر محتاج عرضه بداریم.[۷]

بزرگ‌ترین پشتوانه پایدار در مبارزه حق علیه باطل، تکیه گاه فطرت است. رمز موفقیت امام حسین به عنوان یک پیام دهنده دین این بود که مردم را به توحید و عدالت دعوت کرد و چون این دعوت با فطرت آن ها هماهنگی داشت، توانست انسان های هدای پذیری چون حر بن یزید ریاحی را جذب کند.

[۱]. الکافی، ج۱، ص۴۳٫

[۲]. بحارالانوار، ج۷۲، ص۵۳٫

[۳] . حماسه حسینی، ج ۱، ص ۲۶۴٫

[۴]. بحارالانوار، ج۲، ص۶۹٫

[۵]. حماسه حسینی ، ج ۱، ص ۱۹۷٫

[۶]. سیری در سیره ی نبوی، ص۱۷۲٫

[۷]. رمز موفقیت استاد مطهرى ، ص ۱۲۰٫

همچنین ببینید

جایگاه مشاوره در تبلیغ دینی [قسمت نخست]

يكي از راههايي كه امروز مي‌توانيم به خانواده‌ها و فرزندان خانواده‌ها كمك كنيم راه مشاوره …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
11 + 24 =