خانه / تربیت / صالح باید مصلح باشد!/ تربیت اسلامی از نگاه دو مرّبی بزرگ انقلاب اسلامی

صالح باید مصلح باشد!/ تربیت اسلامی از نگاه دو مرّبی بزرگ انقلاب اسلامی

 

نویسنده: ایمان ساعی

 

اشاره

«تربیت اسلامی» به معنای حقیقی آن، تربیت مطلوب جامعة دینی است. تحقق این مهم در تمام عرصه‌ها و ساحت‌ها نیازمند حاکمیت دینی و ولایی است. در جامعة اسلامی ما که حاکمیت دینی برقرار است و در صدد تحقق آموزه‌ها و مقررات اسلامی است، تربیت اسلامی به عنوان مهم‌ترین و زیر بنایی‌ترین هدف حاکمیت دینی مطرح است. گسترش تربیت اسلامی در همة ابعاد آن می‌تواند جامعه‌ای پویا، سالم و با نشاط را بر پا سازد. بی‌تردید مهم‌ترین نقش را در این میان، راهبری‌ها و رهنمودهای امام راحل رحمه الله علیه داشته است. ایشان در مدت عمر پر برکت و تاریخ‌ساز خود هم در عرصة نظریه‌پردازی و هم در ساحت عمل موفق به احیای آموزه‌های تربیت دینی شد.

امام خمینی بود که با ‏‏تربیت حماسی و روحیه جهادی توانست در پهنة ایران اسلامی و حتی جهان کارهای ناشدنی را شدنی سازد. پس از عروج ملکوتی امام، سکان انقلاب در دستان با کفایت خلف صالح آن یار سفرکرده سپرده شد. اندیشه‌های تابناک مقام معظم رهبری منعکس کنندة ایده‌های تربیتی و تعلیمی کسی است که کار تربیتی با نوجوانان و جوانان و عموم مردم را از ابتدای طلبگی وجهة اصلی همت خود قرار داده است.

در این مقاله، سیری کوتاه در اندیشه‌های این دو مرد بزرگ در زمینة تربیت دینی خواهیم داشت. سعی ما فقط ارائة سرفصل‌های اصلی دیدگاه این بزرگان است.

ذکر این نکته ضروری است که از مهم‏‏‌‏‏‏‏ترین امتیازات پرداختن به دیدگاه‌های این دو مربی بزرگ این است که، آرا و رهنمودهای تربیتی کسانی را مورد بررسی قرار می‌‏‏‏‏دهیم که دارای مشخصه‌ها و خصیصه‌هایی منحصر به فردی هستند، که در ذیل به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

– فقیه و اسلام شناس هستند.

– نگاهی جامع و همه جانبه به انسان و اسلام دارند.

– در متن جامعه بوده و با مردم زیسته‌اند.

– در تربیت فرزندان و شاگردان و مردم موفق و الگو بوده‌اند.

– در بالاترین سطوح مدیریتی جامعة اسلامی حضور داشته‌اند.

 

تربیت اسلامی از نگاه امام خمینی رحمه الله علیه

حضرت امام پیش از انقلاب در قم و نجف و پس از آن، در دورة ده سالة رهبری الهی‌اش بر مسلمین، «عرفان حسینی» و «حماسة حسینی» را متجلی ساخت و درست در عصر حاکمیت تمدن غرب و در دوران سیطرة ارزش‌های لیبرالیسم و کمونیسم و یأس آزادی خواهان و مسلمانان، افق‌های جدیدی را فرا روی بشر گشود و نمایی از تربیت مهدوی و روح حماسی را به انسان های عصر غیبت هدیه کرد. از این رو پرداختن به تربیت اسلامی با رویکرد تربیت جهادی و حماسی که مشخصة بارز مکتب تربیتی وی می‌باشد، امری ضروری است.

در این باره می‌توان در سه بخش دیدگاه‌های امام راحل رحمه الله علیه را بررسی کرد:

الف ـ کتب و آثار تألیفی ایشان که عموماً در موضوعات عرفانی، با صبغة تربیتی و انسان‌سازی است.

ب ـ پیام‌ها و سخنان و رهنمودهای ایشان که در صحیفة امام جمع‌آوری شده است.

ج ـ سیرة فردی، اجتماعی، مدیریتی و خانوادگی آن بزرگوار که در قالب خاطرات جمع‌آوری گردیده است.

در نگاه امام خمینی انسان موضوع تربیت است و تعریف مبانی، اهداف، روش‌ها و آثار آن تحت همین موضوع سامان می‌یابد. از دیدگاه ایشان، تربیت انسان منظور نهایی جهان خلقت است و ارزش او در رسیدن به عبودیت یعنی التزام قلبی و عملی به ارزش‌های الهی است. کارِ تربیت، ملتزم ساختن انسان به این ارزش‌ها است. در ادامه به برخی از فرازهای سخنان امام رحمه الله علیه اشاره می‌کنیم:

  1. منزلت تربیت اسلامی

اساس عالم بر تربیت انسان است؛ انسان عصارة همة موجودات است و فشردة تمام عالم است. و انبیا آمده‌اند برای اینکه این عصارة بالقوّه را بالفعل کنند و انسان یک موجودی الهی بشود. این موجود الهی، تمام صفات حق تعالی در اوست و جلوه‌گاه نور مقدس حق تعالی است.[۱]

  1. اهمیت تربیت اسلامی در جامعة اسلامی

 مسامحه و سهل‌انگاری در تعلیم و تربیت، خیانت به اسلام و جمهوری اسلامی و استقلال فرهنگی یک ملت و کشور می‌باشد.[۲]

  1. زیر بنای تربیت اسلامی و مادی

همه می‌دانیم که اساس تربیت دینی، توجه دادن به فضایل روحی و معنوی، و توسعة نظرهای محدود مردم از چهار دیوار کوچک جهان به جهان نورانی و غیبی بوده است و اساس تربیت‌های مادی امروزی، زینت دادن همین زندگی مادی و منحصر کردن زندگانی است به زندگی در جهان فانی.[۳]

  1. مقایسة انسان تربیت شده و انسان فاقد تربیت اسلامی

آنقدر که انسان غیر تربیت شده برای جوامع مضر است، هیچ شیطانی و هیچ حیوانی و هیچ موجودی آنقدر مضر نیست و آنقدر که انسان تربیت شده مفید است برای جوامع، هیچ ملائکه‌ای و هیچ موجودی آن قدر مفید نیست.[۴]

  1. قابلیت تربیت انسان

انسان ادراکاتش و قابلیتش برای تربیت، تقریباً باید گفت غیر متناهی است.[۵]

  1. مقایسة تربیت اسلامی و غیر اسلامی

اسلام است که می‌تواند انسان را از مرتبة طبیعت تا مرتبة روحانیت، تا فوق روحانیت تربیت کند. غیر اسلام و غیر مکتب‌های توحیدی اصلاً کاری به ماورای طبیعت ندارند. عقلشان هم به ماورای طبیعت نمی‌رسد؛ عملشان هم به ماورای طبیعت نمی‌رسد، آنی که عملش به ماورای طبیعت می‌رسد، آنی است که از راه وحی باشد، آنی است که ادراکش، ادراک متصل به وحی باشد و آن انبیا هستند.[۶]

  1. مدرسة تربیت الهی و معلمان آن

عالم، مدرسه است و معلمین این مدرسه، انبیا و اولیا هستند. و مرّبی این معلمین، خدای تبارک و تعالی است.[۷]

 همة انبیا از آدم تا خاتم موضوع بحثشان انسان است؛ به هیچ چیز دیگر فکر نمی‌کنند؛ به انسان فکر می‌کند برای اینکه همة عالم هم خلاصه‌اش همین انسان است.[۸]

  1. نمونة کامل تربیت الهی

این خانة کوچک فاطمهسلام الله علیها ‏‏‏‏و این افرادی که در آن خانه تربیت شدند که به حسب عدد، چهار پنج نفر بودند و به حسب واقع، تمام قدرت حق تعالی را تجلی دادند، خدمت‌هایی کردند که ما را و شما را و همة بشر را به اعجاب درآورده است.[۹]

  1. اهداف تربیت اسلامی

– صدق و راستی: انبیا می‌خواهند یک انسان تربیت کنند که خلوتش و جلوتش فرقی نداشته باشد.[۱۰]

– رشد علمی و سیاسی: آقایان که بچه‌ها را تربیت می‌کنند، مسایل سیاسی روز را هم به آنها تعلیم بکنند … هم تربیت‌ها علمی بشود و هم تربیت‌های سیاسی.[۱۱]

– حفظ کشور اسلامی: توجه کنید که کودک‌ها را، جوان‌ها را به تعلیمات اسلامی و تربیت‌های اسلامی تربیت کنید تا إن‌شاءالله کشور شما از آسیب مصون بماند.[۱۲]

در فرازهایی دیگر از فرمایشات امام این اهداف نیز به چشم می‌خورد:

ـ انسان تسلیم حق شود.

ـ از رذایل اخلاقی دوری کند.

ـ به ابعاد رشد انسانی دست یابد.

ـ رشد عقلانی داشته و قدرت تعقل او پرورش یابد.

ـ به سعادت دنیا و آخرت نایل شود.

ـ به کمال مطلوب (مقام خلیفه اللهی) برسد.

تربیت اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری

مقام معظم رهبری، علاوه بر رهبری و ولایت جامعة اسلامی، از جنبة معلمی و شأن تربیتی والایی برخوردار هستند. ایشان در طی ۵ دهه از عمر با برکت خود، مرجع پاسخ گویی به سؤالات و شبهات مردم، به ویژه جوانان، بوده‌اند. هنوز هم با توجه به مشغلة زیاد کاری، همانند یک اندیشمند اسلامی ساعت‌ها به مباحثه و گفتگو با جوانان و نوجوانان و اقشار مختلف مردم می‌پردازند و افکار و معارف اسلامی را به ویژه در جایگاه سیاست‌گزاری و هدایت شئون تربیتی و فرهنگی نظام اسلامی تبیین می‌کنند.

  1. معنای تربیت

تربیت به معنای رشد و نمو و حرکت هر شیء به سمت هدف و غایتی است که آن شیء کمال خود را باز می‌یابد؛ برای مثال، تربیت یک نهال یا یک بوتة گل، به این معناست که ما این نهال یا این بوتة گل را رشد و نمو بدهیم تا برگ و بار پیدا کند و میوه بدهد و ضمن اینکه خود این نهال یا بوته، از لحاظ ظاهری و جسمی و زیبایی، باید شکل کامل خودش را پیدا کند، میوه‌اش هم باید میوة سالم و شیرین باشد.

بنابراین، وقتی تربیت را این گونه معنا کنیم، وسعت زیادی پیدا می‌کند و مستلزم این می‌شود که ما انسان را چگونه و به چه شکلی رشد و نمو بدهیم، تا از هر جهت کامل بشود؛ یعنی انسانِ دارای سلامت جسمی همراه با عقل و سلامت فکری و پرورش علمی و اخلاقی باشد و یک انسان کامل بشود.[۱۳]

  1. تفاوت تربیت با تعلیم

 در مورد تربیت باید توجه کنیم که منظور از تربیت، فراگیری نیست، بلکه بالاتر از فراگیری یک چیز دیگری وجود دارد که آن تربیت به معنای خاص است، چون تربیت در اصطلاح عام شامل تعلیم هم می‌شود. تعلیم به معنی یادگرفتن است، اما تربیت به معنای شدن و به شکل خاصی در آمدن یک هویت درست و مطلوبی پیدا کرده است.[۱۴]

  1. تربیت پیش از تعلیم

تربیت پیش از تعلیم، انسان را به حرکت در می‌آورد. اگر تربیت نباشد، بصیرت انسان به کمک او نمی‌آید.[۱۵]

  1. انسان موضوع اصلی تربیت

 بزرگ‌ترین تعریف برای یک انسان – در معیارهای الهی و اسلامی – عبودیت خداست.[۱۶]

  1. دوران نامحدود تربیت انسان

دورة تربیت انسان یک دورة نامحدود است. شروع آن از آغاز حیات است و تقریباً تا رسیدن به مرگ ادامه پیدا می‌کند.[۱۷]

  1. تربیت پذیری انسان تا بی‌نهایت

یکی از معانی نظام تربیت اسلام، وجود استعدادهای بی‌نهایت و متنوع در آدمی است. پایه و اساس اولیة نظام تربیتی اسلام در این است که انسان یک حالت فراگیری و استعداد بی‌نهایت برای رشد و نمو داشته باشد. البته این استعداد در مورد جسم تا بی نهایت نیست و یک پایانی دارد، اما در مورد معلومات و روحیات و اخلاقیات پایانش محدود است.[۱۸]

  1. دورة ویژه تربیت انسان

نظام تربیتی اسلام بر حقایقی از این قبیل استوار است که انسان احتیاج مبرم به رشد و پرورش دارد و دوران رشد و پرورش انسان هم منحصر به یک دورة خاص از زندگی‌اش نیست و همة دوران زندگی را شامل می‌شود. منتهی یک حقیقت وجود دارد و آن اینکه برخی مقاطع این دوران ویژگی دارند؛ یعنی در آنها تربیت بهتر و آسان‌تر انجام می‌گیرد؛ همچنان که در دوران کودکی و نوجوانی و جوانی اثر تربیت عمیق‌تر و ماندگارتر خواهد بود.[۱۹]

  1. تربیت توأم جسم و روح

 در اسلام مسأله جسم و روح از هم قابل تفکیک نیستند. یک حد زمانی معینی وجود ندارد، که بگوییم تا این زمان، یا تا این مرحله به جسم و بعد از آن به روح بپردازیم و همانطور که غذا خوردن یکی از برنامه‌های روزانه است، درس خواندن، کار کردن و عبادت نمودن یکی از برنامه‌های روزانه است. ورزش هم در کنار اینها یکی از برنامه‌های روزانه است.[۲۰]

  1. تربیت برنامة بزرگ پیامبران

 اصلاح غیر در مقام تربیت‌ها، تزکیه و تهذیب، یکی از بزرگ‌ترین و سنگین‌ترین مسئولیت‌های پیامبران است. پیامبران قبل از اینکه معلم انسان‌ها باشد، آن‌ها بودند. چیزی که تیغ توحید را برنده و بازوی موحد را قوی کرده بود، نفوذ تربیت‌ها بود.[۲۱]

  1. نقش متربی در تربیت خود

 موضوع تربیت انسان است؛ پس دانش‌آموز می‌تواند مهم‌ترین نقش را در تربیت خودش داشته باشد. در آن هنگامی که انسان به عقل و اراده می‌رسد، در آنجا اراده و خواست خود اوست که به همة تلاش‌ها و فعالیت‌هایی که برای تربیتش می‌شود کمک می‌کند تا او را به یک رشد لازم برساند.[۲۲]

  1. عوامل و شرایط رشد و تربیت

 پرورش دادن و تربیت کردن هر موجودی احتیاج به چند عامل دارد.

 اول ـ مادة مساعد و مناسب تربیت؛ یعنی اگر شما روی یک گیاهی که امکان پرورش ندارد، هر چه زحمت بکشید، آن رشد لازم را نخواهد کرد.

دوم ـ تربیت کننده است، زیرا هیچ چیز بدون تربیت کننده و مربی نمی‌تواند مراحل رشد و نمو لازم را طی کند.

سوم ـ شرایط تربیت است که آن غیر از استعداد و مربی است. یعنی همانطور که برای پرورش یک درخت احتیاج به یک فضا و محیط و آب و هوای مناسب، تربیت انسان هم احتیاج به فضا و محیط درست دارد.[۲۳]

  1. تعلیم و تربیت مسألة اول نظام اسلامی

مسألة فرهنگ و تعلیم و تربیت، مسألة اوّل در نظام ماست؛ در بلند مدت هیچ چیز به اندازة تعلیم و تربیت اهمیت ندارد.[۲۴]

  1. سوق دادن ملت به تربیت اسلامی، وظیفه حاکمیت

باید راز سعادت جامعه را ـ که گرد آمدن به محور ایمان به خداست ـ در زندگی و نظام اجتماعی خودمان، هر لحظه قوی‌تر و برجسته‌تر کنیم؛ ملت را به سمت تربیت اسلامی سوق بدهیم. کاری کنیم که در جامعه، ارزش‌های اسلامی، ارزش‌های مطلق به حساب بیاید و همة ارزش‌های دیگر، در مقابل آن کم‌رنگ باشد.[۲۵]

  1. تربیت نسل جوان، ضرورت انقلاب

تربیت نسل جوان باسواد، تحصیل کرده، اندیشمند و روشنفکر، بالاترین دست آورد انقلاب ماست و اگر بخواهیم روی آینده این نظام حساب کنیم، باید بدانیم که آینده نظام ما طبعاً به دست جوان‌های باسواد، مطلع و عالم و دارای لیاقت و صلاحیت علمی و عملی است.[۲۶]

مقام معظم رهبری همچنین به روشنی و زیبایی اهداف اعتقادی، اخلاقی، علمی، فرهنگی، هنری، اجتماعی و اقتصادی و سیاسی تربیت اسلامی را بر شمرده و اولویت‌ها و اصول و سیاست‌های حاکم بر جریان تعلیم و تربیت را تعیین کرده‌اند. در کلام ایشان شیوه‌ها و فنون تعلیم و تربیت، عوامل و نهادهای تربیب اسلامی نیز مورد اشاره و توجه واقع شده است.

منابع

 ۱ ـ تعلم و تربیت اسلامی، ج۱، جمع‌آوری و تنظیم: امیرحسین بانکی‌پور فرد، مرکز مطالعات اسلامی آموزش اسلامی.

۲ـ افق‌های آرمانی، ج۲، نشر اتحادیه انجمن اسلامی.

۳ ـ نشریه تربیت اسلامی، کتاب چهارم، تربیت از دیدگاه امام خمینی.

۴ ـ تربیت اسلامی با تأکید بر نظرات امام خمینی، دکتر محمدرضا شرفی.

[۱]. صحیفه امام، ج ۱۴، ص ۱۵۳٫‏

[۲]. همان، ج ۱۷، ص ۳٫

[۳]. کشف‌الاسرار، ص ۲۸۷٫

[۴]. صحیفه امام، ج ۱۴، ص ۱۵۳٫

[۵]. همان، ج ۴، ص ۱۸۵٫

[۶]. همان، ج ۸، ص ۴۱۴٫

[۷]. همان، ج ۱۳، ص ۵۰۳٫

[۸]. همان، ج ۱۰، ص ۶۷٫

[۹]. همان، ج ۱۶، ص ۸۷٫

[۱۰]. همان، ج ۸، ص ۴۱۶٫

[۱۱]. همان، ج ۶، ص ۲۰۳٫

[۱۲]. همان، ج ۱۵، ص ۳۱۹٫

[۱۳]. مصاحبه‏‏ ‏‏با‏‏ مجله ‏‏آینده‌سازان‏‏؛ ‏‏۲۱/‏‏ ‏‏۷/‏‏ ‏‏۱۳۶۵٫

[۱۴]. همان.

[۱۵]. ديدار شركت كنندگان سمينار معاونين پرورشي؛ ۱۰/۱۰/۱۳۶۴٫

[۱۶]. بیانات در دیدار کارگزاران نظام؛ ۱۶/۰۱/۱۳۷۸٫

[۱۷]. مصاحبه‏‏ ‏‏با مجله آینده‌سازان؛‏‏ ‏‏۲۱‏‏ ‏‏/‏‏ ‏‏۷‏‏ ‏‏/‏‏ ‏‏۱۳۶۵٫

[۱۸]. مصاحبه با مجله آینده‌سازان؛ ۲۱/۰۷/۱۳۶۵٫

[۱۹]. همان.

[۲۰]. همان.

[۲۱]. ديدار شركت كنندگان سمينار معاونين پرورشي؛ ۱۰/۱۰/۱۳۶۴٫

[۲۲]. مصاحبه با مجله آینده‌سازان؛ ۲۱/۰۷/۱۳۶۵٫

[۲۳]. همان.

[۲۴]. بیانات در مراسم بیعت معلمان و دانش‌آموزان؛ ۲۶/۰۳/۱۳۶۸٫

[۲۵]. بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیأت وزیران؛ ۰۱/۰۶/۱۳۶۹٫

[۲۶]. مراسم تبدیل مدرسة تربیت مدرس به دانشگاه تربیت مدرس؛ ۰۷/۰۸/۱۳۶۵٫

همچنین ببینید

چرا باید اخلاقی باشیم؟

تأملی بر دلایل اخلاقی بودن محمدرضا آل غفور پاسخِ به این سؤال شاید در ابتدا …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *