خانه / تربیت / هیئت به مثابه یک سیستم

هیئت به مثابه یک سیستم

ساختارشناسی هیئت‌های حسینی با نگاهی به هیئت‌های دانش‌آموزی انصارالمهدی (عج الله تعالی فرجه الشریف)

بخش اول

حسن جعفریان

اشاره: هیئت‌های حسینی مجموعه‌هایی فرهنگی ـ مذهبی با ساختاری مخصوص هستند و فرایندی که از کارکرد اجزایی آنها حاصل مي‌شود بسيار چشم‌گير است؛ در واقع «کارویژه‌ای» است که از هیچ تشکل دیگری برنمی‌آید. همین مسئله ساختارشناسی و آسیب‌شناسی هیئت‌ها را ضروری کرده است كه اوضاع نابسامان برخی عزاداری‌ها و مداحی‌ها این ضرورت را دو چندان می‌کند.

به نظر می‌رسد نگاه سطحی و کلی به هیئت‌هاي حسینی نتیجه مناسبی در پی نخواهد داشت و برای رسیدن به نتیجه مطلوب باید با نگرشي سیستمی به این پدیده مهم بپردازیم. بر این اساس در سلسله مقالاتی عناصر، اجزا، ساختار، ویژگی‌ها و کارکردهای یک هیئت حسینی را با توجه به معیارهای عقلی و دینی بررسی مي‌كنيم تا مشکلات و آسیب‌های موجود در حد امکان شناسایی شوند.

هیئت حسینی، نه هیئت عزاداران حسینی

هیئت حسینی، همچنان که از نامش پیداست، ساختار و نظامی‌ است که دو خصوصیت مهم دارد؛ اول اینکه انسان‌ها تشکیل‌دهنده آن هستند؛ انسان‌هایی که نوعی وحدت در هدف و هماهنگی در روش ایشان را گرد هم آورده است و همه به یک افق می‌نگرند و به یک سمت در حرکت‌اند. خصيصه دوم هم هماهنگی، یک‌دستی، رفق و مدارا در هيئت است. هيئت مانند قطرات زلال آبی که به هم پیوند خورده است، رودی را تشکیل می‌دهد؛ رودی که راکد نیست و پویاست و درست به همین سبب، رهگذران می‌توانند تصویر واقعی خویش را در آن ببینند و با آن خود را شست‌وشو دهند و از آن بنوشد و رفع تشنگی کنند.

این مجموعه و حفظ ساختار آن برای اعضایش آن‌قدر مهم است که به خاطرش از منافع شخصی می‌گذرند و منافع شخصی خود را در آن دخالت نمی‌دهند. در این مجموعه اعضا همدیگر را با تمام وجود پذیرفته، عیب و نقص دیگری را تحمل می‌کنند. یکدیگر را دوست دارند و دیگری را از خود و خود را از دیگری می‌دانند؛ درست مثل قطرات آب رودی که همدیگر را طوری پوشش داده‌اند که نمی‌توان قطره‌ای را تا زمانی که در رودخانه است از دیگر قطره‌ها جدا ديد.

حال سخن در این است که حسینی بودن یک هیئت چگونه محقق می‌شود؟

اهل‌بیت : همه یک نور هستند،۱ همه معصوم و ولی خدا هستند؛ به همین دليل در زیارت جامعۀ کبیره همۀ ایشان را یک‌جا و با ضمیر جمع زیارت می‌کنیم و تمام خصوصیات ولی معصوم خدا را به همه ایشان نسبت می‌دهیم.۲ پس هیئت حسینی یعنی هیئت علوی، هیئت جعفری، هیئت رضوی، هیئت مهدوی و یعنی هیئت فاطمی.

با این حال گویا حسینی بودن، گذشته از همة این فضایل، خصوصیت ویژه‌ای هم دارد که به اهمیت این عنوان می‌افزاید. حسینی بودن شیعه به این است که همیشه جانش کف دستش باشد و تمام هستی‌اش در کوله‌باری که نشان از سفر برای زیارت خداست. این دو مطلب همان دو شرطی است که حضرت اباعبدالله در خطبه قبل از خروج از مکه بیان فرمود: «مَنْ کان بَاذِلًا فِينَا مُهْجَتَهُ مُوَطِّناً عَلي لقاءالله نَفْسَهُ فَلْيَرْحَلْ مَعَنَا فَإِنِّي رَاحِلٌ مُصْبِحاً إِنْ شاءالله»،۳ این دو مطلب شروط همراهی حسین است و هرکس این‌گونه است، حتی بعد از ۱۴۰۰ سال، حسینی است و به قافله او پیوسته است.

ارزش تمام جنبه‌های مثبت خصوصیت اول به دليل وجود ویژگی دوم (حسینی بودن) است. پس می‌توان ادعا کرد که هیئت حسینی مجموعه‌ای متشکل از شیعیانی عاشق است که دور هم جمع شده‌اند تا «دین‌داری» را با «دین‌یاری» و «ولی‌باوری» را با «ولی‌یاوری» تکمیل کنند.

تعجبی ندارد که در این نوشته با حذف واژة «عزاداران» و «عزاداری»، فقط از عنوان «هیئت حسینی» استفاده شد؛ این کار سهوی نیست و نکته‌ای مد نظر است که گاه از آن غفلت می‌کنیم. گاهي از عنوان «هیئت عزاداران حسینی» استفاده می‌شود و گویا هیئت حسینی فقط برای عزاداری است. نتیجه این کار هم آن می‌شود که هر هیئتی در عزاداری موفق باشد، هیئت موفقی است و به رسالت خود عمل کرده است؛ حتی اگر در جنبه‌های دیگر هیچ توفیقی نداشته باشد. واقعیت غیر از این است و هدف و کاربری هیئت، تنها عزاداری نیست. اگر بخواهیم هیئت را صرفاً به عزاداری اختصاص دهیم و همه چیز را با آن بسنجیم، با مشکلات و آسیب‌هایی مواجه می‌شویم که گاه جز دست قدرت الهی، کسی قدرت رفع آن را ندارد.
برای روشن شدن مطلب مثالی می‌زنم: به نظر شما آفتاب چقدر اهمیت دارد؟ گرما، نور، روشنایی، انرژی‌بخشی و همة فواید آن؟ مشخص است که اهمیت خورشید در این کره خاکی، به اندازه اهمیت هستی همه موجودات مادی است. با این حال آیا می‌توان مدتی به صورت مستقیم و بدون هیچ ابزاري به خورشید چشم دوخت؟ حتماً جواب شما هم منفی است؛ چون می‌دانید که چنین کاری به بینایی انسان آسیب می‌زند. ما باید بدون خیره شدن به خورشید از ظرفیت‌ها و ویژگی‌های آن بهره ببریم.

عزاداری در هیئت حسینی برای اهل‌بیت:هم شبیه به نگاه كردن مستقيم به خورشيد است. عزاداری برای شهدای کربلا گرچه از مهم‌ترین فعالیت‌ها و کارکردهایی است که از ساختار مذهبی هیئت حسینی انتظار می‌رود، اما همه فعاليت‌ها نيست. عزاداری آییني ارزشمند و حیاتی است كه همچون آفتاب به محافل ما گرما و روشنايی می‌بخشد؛ اما نمی‌توان و نباید این سیستم عظیم و پرظرفیت را در عزاداری خلاصه کرد. این رودهای خروشان جز زلال اشک ماتم و جز شور مصیبت حسینی به بستر مناسب، جهت درست، شناخت مقصد، استقامت در برابر ناهمواری‌ها و مشکلات و همچنین به دوام و استمرار حرکت نیاز دارند. انکار نمی‌کنيم که همه این معیارها به عزاداری نیازمند هستند؛ اما عزاداری هم محتاج است؛ عزاداری بدون آنها بی‌هدف است، همان‌گونه که آنها بدون عزاداری بدون شور هستند. اگر اهل بیت: بنیان عزای حسینی را نهادند، اگر امام سجاد۷  ۴۰ سال در عزای پدر گریست،۴ اگر امام باقر۷،۵ امام صادق۷ و امام رضا۷۶ یاران خود را بر این امر تشویق و ترغیب کردند، هدفشان تنها عزاداری و گریستن نبوده است؛ بلکه در پس این پرده، حقایق دیگری نهفته است که آن روز به سادگی و وضوح امروز، قابل رصد و اذعان نبود.

امروزه هیئت حسینی باید محل تربیت نیرو برای لشکر «ولی» باشد و هر عضو هیئت یک سرباز آماده برای «امام».  همچنان که این حقیقت گاه خود را در عناوین و اسامی برخی هیئت‌ها نشان می‌دهد؛ مثل هیئت انصارالمهدی(عج)

هیئت حسینی در نگرش سیستمی

از فضای استعاره و تشبیه قدری فاصله می‌گیریم تا بیانی علمی از موضوع داشته باشیم. با «نگرش سیستمی» می‌توان ساختار، کارکردها و فرایندهای مورد انتظار هیئت‌ها را شناسایی و آسیب‌شناسی كرد. در این نگرش هیئت حسینی یک سیستم است که البته بر آن جبری حاکم نیست؛ بلکه سیستمی است که اراده و اختیار انسان در ساختار آن نقشي اساسی دارد. اراده‌هایی این سیستم را ایجاد کرده‌اند و همان اراده‌ها آن را اداره می‌کنند. برای نتیجه‌گیری در این نگرش، باید چند مسئله را رعایت نماییم:

  1. برای هیئت حسینی ساختار مشخصی تعریف کنیم که هر یک از اجزای این ساختار برای خود کارکردی دارند و فرایندی که از این کارکردها ناشی می‌شود، همان «کارویژه‌ای» است که به هیئت حسینی اختصاص دارد.
  2. باید بپذیریم که هر یک از این اجزا می‌تواند با کارکرد خود، کل مجموعه را تحت تأثیر قرار دهد.
  3. اجزای این سیستم به هم پیوسته‌اند و طوری با هم ترکیب شده‌اند که تأثیرگذاری هر یک از آنها، به کارکرد اجزای دیگر وابسته است.

در نگرش سیستمی اجزا و روابط بین آنها و رابطه کل این مجموعه با محیطی که در آن قرار دارد بررسی مي‌شود؛ یعنی از طرفی عناصر تشکیل دهنده ساختار یک هیئت و ویژگی‌ها و کارکردهای آن شناسایی می‌شود و در عین حال روابط این عناصر و تأثیر و تأثرات متقابل آنها کشف می‌گردد و از طرف دیگر رابطه یک هیئت حسینی با محیطی که در آن تشکیل شده است بررسی مي‌شود. در این صورت می‌توان بر اساس معیارهای پیش‌گفته برآیندهای هیئت‌ها را ارزیابی و آسیب‌شناسی كرد.

ساختار هیئت حسینی: خادمان، مخاطبان، آیین‌ها

عناصری در هیئت‌های حسینی وجود دارد که روابط متقابلی با هم دارند؛ اين عناصر ساختار هیئت حسینی را تشکیل می‌دهند. ممکن است از لحاظ کمی و کیفی تفاوت‌ها و تغییراتی در این عناصر وجود داشته باشد، اما ساختار کلی هیئت، همواره ثابت و باقی است. از آنجایی که این سیستم محصول روابط متقابل این اجزا است، به طور قطع سطوح مختلف معرفتی و شخصیتی این عناصر در نتیجه به دست آمده مؤثر خواهد بود. عناصر ساختار هیئت حسینی عبارت است از: خادمان، مخاطبان و آیین‌ها. تعابیر سه‌گانه‌ای که برای این اجزا انتخاب شده است، بر اساس نوع کارکردی است که در فرایند مورد انتظار از یک هیئت حسینی از ایشان صادر می‌شود.

خادمان: در تقسیمی که ما ارائه می‌کنیم، خادمان به چند گروه تقسیم می‌شوند: الف) گردانندگان و مدیران؛ ب) قاریان و معلمان قرآن؛ ج) سخنرانان؛ د) مداحان. از این تقسیم پیداست که خادمان کسانی هستند که در هیئت حسینی، بر اساس توانایی خود مسئولیتی (اجرایی یا آیینی) برعهده گرفته‌اند؛ مثلاً در هیئت انصارالمهدی۴ اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزان، عناصر هیئت به هیئت امنا، شورای اجرایی و خادمان تقسیم می‌شود و اساتید قرآن، سخنرانان و مداحان در ساختار اين هيئت در گروه خادمان قرار مي‌گيرند. ما در این جا عنوان خادمان را برای تمامی اعضای اجرایی و آیینی هیئت برگزیده‌ایم.

مخاطبان: مخاطبان گروهی هستند که در هیئت حاضر می‌شوند و هدفشان از این حضور استفاده از برنامه‌های معرفتی و آیینی هیئت است. ایشان مسئولیت خاصی بر عهده ندارند؛ مثل دانش‌آموزانی که در جلسات هیئت انصارالمهدی۴ شرکت می‌کنند.

آیین‌ها: عنصر سوم ساختار هیئت حسینی آیین‌های مذهبی‌اي است که در این مجموعه‌ها اجرا می‌شود و در هویت‌بخشی به هیئت نقش مهمی ایفا می‌کند. منظور از آیین نوع خاصی از گفتار و اعمال منظم است که از آموزه‌های دینی و ماورایی سرچشمه گرفته، برای بیان احساسات دینی و مذهبی به‌کار گرفته می‌شوند.۷ آیین‌ها شامل عزاداری، سینه‌زنی و… می‌شوند.

مواردی که به آنها اشاره شد عناصر ساختاری یک هیئت حسینی را شکل می‌دهند. آسیب‌شناسی هیئت‌ها و بررسی ماهیت، کارکرد و ویژگی‌های آنها بر اساس معیارهای پیش‌گفته ضروری است. پرداختن به ادامه این بحث را به شماره بعد وامی‌گذاریم.

——————–

پي‌نوشت

  1. علامه مجلسي؛ بحارالانوار؛ ج۳۶، ص۲۲۳٫
  2. «وَاَشْهَدُ اَنَّكُمُ الاَئِمَّةُ الرّاشِدُونَ الْمَهْدِيُّونَ الْمَعْصُومُونَ الْمُكَرَّمُونَ»(متن زیارت جامعه کبیره)؛ من لا یحضره الفقیه؛ ج۲، ص۶۱۱٫
  3. «هر کس که در راه ما خون دل نثار می‌کند و نفس خود را برای لقای خدا آماده می‌کند، پس با ما کوچ کند چرا که ما بامداد فردا حرکت می‌کنیم ان‌شاءالله» (اللهوف علی قتلی الطفوف؛ ص۶۱).
  4. شيخ صدوق؛ الخصال؛ ج۱، ص۲۷۲٫
  5. علی بن محمد بن علی خزاز قمی؛ کفایۀ الاثر؛ ص۲۴۹٫
  6. علامه مجلسي؛ بحارالانوار؛ ج۴۵، ص۲۵۷٫
  7. مجله حدیث زندگی؛ شماره۲۹؛ ص۲۶٫

همچنین ببینید

تپش های همیشگی / بررسی راه کارهای برون رفت از تعارض های تربیتی

بخش اول پژوهشگران حوزه اخلاق و تربیت غالبا از شش نهاد موثر در شکل گیری …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *