خانه / تربیت / شیوه های تربيت اسلامی۱

شیوه های تربيت اسلامی۱

دانشمندان علوم تربيتى بر اتخاذ روش صحيح و علمى (۱) در امر تربيت تأكيد مي‌کنند. برخى از دانشمندان روش علمى را روش عقلانى يا روش حل مسأله دانسته‌اند. روش علمى به نظر بعضى از استادان فن، عبارت است از فعاليت هايى كه يك دانشمند يامحقق از ابتدا تا پايان تحقيق انجام مى‌دهد. (۲) در مورد روش‌هايى كه در روانشناسى تربيتى مطرح است، بحث‌هاى مفصلى صورت گرفته و هر كسى روشى را پيشنهاد كرده و روش علمى دانسته است.(۳) بديهى است اتخاذ روش صحيح و نتيجه بخش در هر كارى به ويژه در تعليم وتربيت، امرى ضروري است. در هر كارى از راه آن بايد وارد شد. قرآن كريم مى‌فرمايد«ليس البر بأن تأتوا البيوت من ظهورها و لکن البر من اتّقي و أتوا البيوت من أبوابها»(بقره/ ۱۸۹)نيكوكارى بدان نيست كه از پشت ديوار به خانه در آييد،(زيرا اين كار ناشايسته است) نيكويى آن است كه پارسا باشيد و به هركار از راه آن داخل شويد.امام باقر (عليه السلام) در تفسير «و اتوا البيوت من ابوابها» فرمودند: «يعنى أن يأتى الأمر من وجهه اي الأمور كان». (۴) يعنى در هر كارى از راه آن وارد شود.امام صادق (عليه السلام) فرمود: العامل علي غير بصيرة کالسائر علي غير طريق فلا تزيده سرعة السير الا ب (۵)عمل كننده بى‌بصيرت به رهنوردى ماند كه بيراهه رود، سرعت حركت، جز بر دوركردن او ازهدف نمى‌افزايد.دينداري كه بدون آگاهى از شيوه عبوديت به عبادت بپردازد، فقط به دور خود مى‌چرخد و قدمى به سوى قله‌ي كمال برنمى‌دارد. حضرت على (عليه السلام) مى‌فرمايد” المتعبد بغير علم کحمار الطاحونة يدور و لا يبرح من مکانة” (۶) كسى كه بدون دانش، قدم در مسير عبوديت نهد، چون الاغ آسياب است كه بر گرد خود مي‌گردد و از جاى خود دور نمى‌شود. اينك به نقش تربيتى محبت از روش‌هاى تربيتى از ديدگاه اسلام اشاره مى‌كنيم:

محبت

محبت، يكى از نيازهاى اساسى روان انسان است و همان گونه كه آدمى به آب و غذا و ديگرامكانات، احتياج دارد، به محبت هم نيازمند است. آدمى خود را دوست دارد و مى‌خواهد محبوب ديگران باشد. محبت، در تربيت صحيح و متعادل متربى، تأثير فراوان دارد. همانطور که شاعر گفته”از محبت تلخ‌ها شيرين شود. از محبت مس‌ها زرين شود.”(۷)تأثير ديگر محبت، ايجاد تعادل روحى در متربى است. محيط سرشار از محبت وصفا، موجب نشاط، اميد و دلگرمى و آرامش روحى مى‌شود و در پرتو اين محبت، متربى، متعادل بار مى‌آيد.جسم و جان در يكديگر تاثير مي‌گذارند. بنابراين آرامش و سلامت روحى، درسلامت جسم هم اثر مي‌گذارد. اثر ديگر محبت، اين است كه متربى، محبت كردن به ديگران را عملاً مى‌آموزد وچون خود از حلاوت محبت بهره برده است، وقتى به بزرگسالى رسيد، ديگران را موردمحبت قرار مى‌دهد و خود هم از محبت متقابل آنان برخوردار مى‌شود. اثر ديگر محبت، ايجاد علاقه نسبت به محبت كنندگان است. گفتيم آدمى حب ذات دارد. بر همين اساس، انسان، خود و علاقمندان به خود را دوست مى‌دارد. متربى وقتى از مربى يا مربيان خود محبت و علاقه ببيند، متقابلاً به آنان علاقه و محبت پيدا مي‌کند. اساساً جاذبه محبت، جاذبه‌اى نيرومند است و زمزمه‌ي محبت و عشق، كودك گريزپاي را روز تعطيل و جمعه هم به مكتب مى‌آورد:

درس معلم ار بود زمزمه ي محبتى

جمعه به مكتب آورد طفل گريز پاى را

اثر ديگر محبت از نظر تربيتى، مصون سازى متربى از انحراف است. يكى از عوامل عمده بزهكارى نوجوانان و جوانان، عقده حقارت و احساس كمبود محبت است. كودكى كه در محيط سرشار از محبت و صفا و يكرنگى و عواطف انسانى، رشد كند و ببالد، آز اين عقده تباه كننده مصون و در امان است. (۸) اسلام با توجه به نقش كليدى والدين در رشد فرزندان، بر روابط مهرآميز و سالم آنان با يكديگر تأكيد مى‌ورزد و توصيه مي‌کند كه زندگى خانوادگى بر پايه‌ي مهر و محبت بنا نهاده شود. قرآن كريم، يكى از فوايد ممتاز حاصل از ازدواج را ايجاد مهر الفت و محبت بين زن و شوهر دانسته و فرموده است«و من آياته أن خلق لکم من أنفسکم أزواجا لتسکنوا اليها و جعل بينکم مودة و رحمة ان في ذلک لآيات لقوم يتفکرون» (روم / ۲۱) و از نشانه‌هاى او اينكه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدانها آرام گيريد، و ميانتان دوستى و رحمت نهاد. آرى، در اين [نعمت] براى مردمى كه مى انديشند قطعاً نشانه هايي است. برخى از روايات به اهميت محبت والدين نسبت به فرزندان اشاره دارند و آن رااساس تربيت كودك و رشد وى مى‌دانند. دسته‌اى به برخورد كودكانه با كودك و بازي بااو اشاره دارند. (۹)اينك پاره‌اى از آنها را مرور مى‌كنيم :

  1. عن ابي عبدالله (عليه السلام) قال : قال رسول الله صلي الله عليه و اله و سلم: أحبوا الصبيان و ارحموهم و اذا وعدتموهم شيئاً ففوالهم فانهم لا يرون الا انکم ترزقونهم (۱۰) به كودكانتان محبت كنيد و بر آنان رحمت آوريد و هر گاه به آنان چيزى وعده داديد، به وعده خود وفا كنيد؛ زيرا به گمان آنان شما به آنان روزى مى‌رسانيد.
  2. عن ابي عبدالله عليه السالم قال:ان الله ليرحم العبد لشدة حبه لولده (۱۱) براستى خداوند بنده را به خاطر شدت محبت او نسبت به فرزندش مورد رحمت قرار مى‌دهد.

از اين دو روايت مستحب بودن نيكى به فرزند، محبت به او، رحم كردن بر او و وفاي به وعده‌اى كه به او داده شده است، استفاده مى‌شود. از برخى از روايات، بر مى‌آيد كه مستحب است آدمى فرزند خود را مورد محبت ورحمت قرار داده، وي را ببوسد.

  1. از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است كه فرمود: مردي نزد رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) آمد و گفت: من هرگز هيچ يك از فرزندانم را نبوسيده‌ام. وقتى از محضر رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) خارج شد، پيامبر (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: اين مرد به نظر من اهل آتش است.(۱۲)
  2. از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است كه فرمود: رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: کسى كه فرزند خود را ببوسد، براى او حسنه نوشته مى‌شود. (۱۳)
  3. در روايت ديگر نقل شده: فرزندان را زياد ببوسيد؛ زيرا به ازاى هر بوسه‌اى، براي شما در بهشت، درجه‌اي هست كه ميان هر درجه با درجه ديگر پانصد سال راه است. (۱۴)
  4. رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) در حال بوسيدن امام حسن (عليه السلام) و امام حسين (عليه السلام) بود. اقرع بن حابس گفت: من داراي ده فرزندم ولى تا كنون هيچ كدامشان را نبوسيده‌ام ! رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: كسى كه رحم نكند، مورد رحمت قرار نمي گيرد. (۱۵)

اما نكته‌اي كه نبايد مورد غفلت قرارگيرد اين است كه محبت بايد متعادل و به اندازه باشد. و اساسأ يكى از مبانى مهم رفتاري انسانى از نظر آيين حياتبخش اسلام، رعايت اعتدال در تمام كنش‌ها و واكنش‌ها به ويژه در امر تربيت است از اين رو افراط و تفريط در ابراز محبت، رفتارى نامطلوب به شمار مى‌آيد.

امام باقر (عليه السلام) مى‌فرمايد: «شر الآباء مَن دعاه البر الي الافراط.» (۱۶) بدترين پدران، كسى است كه در نيكى به فرزند زياده روى كند. محبت بيش از اندازه، كودک را به قانون شكنى و بى‌قيدى تشويق مى‌كند. امام سجاد عليه السلام هنگامى كه مشاهده كردند نوجوانى در حال حركت به پدرش تكيه كرده است، به خشم آمدند و نارضايتى خود را نسبت به رفتار او- كه بيانگر از خود راضى بودن و اتكاي بيش از حد او به پدر بود- ابراز داشتند. (۱۷)افراط در ابراز محبت، موجب لوس شدن و جرأت و جسارت در مقابل والدين مى‌شود و اگر جلوى آن گرفته نشود در بزرگى باعث نارضايتى و عاق والدين مى شود. امام عسكرى (عليه السلام) مى‌فرمايد:«جرأة الولد علي والده في صغره، تدعوا الي العقوق في کبره» (۱۸)جرأت و جسارت فرزند در دوران كودكى نسبت به پدر، نارضايتى پدر را دربزرگسالى به دنبال خواهد داشت. » (۱۹)

پی‌نوشت:

۱-Scientific Method

۲-روانشناسى تربيتى، على شريعتمدارى، ص ۱۶٫

۳-ر.ك: همان، ص ۱۶ تا ۳۱٫

۴-الميزان فى تفسير القرآن، ج ۲، ص ۵۹٫

۵-تحف العقول، ص ۳۷۹ به نقل «مبانى تربيت و اخلاق اسلامى» ص ۲۳۷٫

۶-غررالحكم، ترجمه ي انصارى، ج ۱، ص ۹۳٫

۷-مثنوى معنوى. دفتر دوم؛ ص ۲۷۱، ابيات ۱۵۴۲- ۱۵۴۵٫

۸-ر. ك: اسلام و تعليم و تربيت، ابراهيم امينى، ص ۱۹۳٫

۹-دفتر همكارى حوزه و دانشگاه. روان شناسى رشد ۲ ، ص ۸۵۶٫

۱۰-وسائل الشيعه، ج ۱۵، ص ۲۰۱٫

۱۱-همان.

۱۲-همان.

۱۳-همان.

۱۴-همان.

۱۵-همان. ص ۲۰۳٫

۱۶-كودک، محمد تقى فلسفى، ج ۲، ص ۲۴۷٫

۱۷-همان، ص ۲۶۸٫

۱۸-بحارالانوار، ج ۷۸٫ ص ۳۷۴٫

۱۹-ر.ک: روانشناسى رشد ۲، ص ۸۷۲٫

همچنین ببینید

آثار تربیتی زیارت اربعین

آثار تربیتی زیارت اربعین اعداد در متون و آموزه های دینی و حدیثی و تاریخی …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

+ 70 = 79