خانه / طرح درس / حق‌الناس

حق‌الناس

ایجاد انگیزه

امام جماعت یکی از مساجد انگلستان داستانی را تعریف می‌کرد که برای شروع بحث امروز ما خیلی خوب است. او می‌گفت: مدتی بود که به یکی از مساجد داخل شهر لندن منتقل شده بودم که کمی از محل زندگی‌ام دور بود. هر روز با اتوبوس از مسجدم به خانه برمی‌گشتم. چند هفته‌ای می‌شد که این مسیر را با اتوبوس طی می‌کردم تا اینکه یک روز سوار اتوبوس شدم و پول کرایه را به راننده دادم و او هم بقیه‌اش را پس داد. وقتی روی صندلی نشستم، متوجه شدم راننده بیست پنس بیشتر به من پس داده است. با خودم گفتم: باید این مبلغ را به راننده پس دهم؛ اما از یک طرف آن مبلغ را چندان مهم نمی‌دانستم و با خودم می‌گفتم: این چندان مبلغی نیست که لازم باشد پس بدهم! همین طور داشتم با خودم یکی به دو می‌کردم تا اینکه تصمیم گرفتم بقیه آن پول را پس بدهم؛ چون بالاخره حق، حق است… هنگام پیاده شدن مبلغ اضافی را به راننده دادم و گفتم: ببخشید شما این بیست پنی را اشتباهی اضافی دادید. راننده تبسمی کرد و گفت: شما همان امام جدیدی نیستید که تازه به این منطقه آمده‌اید؟ من مدتی است که دارم درباره اسلام فکر می‌کنم. این مبلغ را هم عمداً به شما اضافی دادم تا ببینم رفتار یک مسلمان در چنین موقعیتی چگونه خواهد بود.

وقتی از اتوبوس پیاده شدم، حس کردم پاهایم توانایی نگه داشتن مرا ندارند. به نزدیک‌ترین تیر چراغ آن خیابان تکیه دادم… اشک‌هایم بی‌اراده سرازیر شدند… نگاهی به آسمان انداختم و گفتم: خدایا! نزدیک بودم دین خودم و زمینه‌های هدایت یک نفر دیگر را به بیست پنی[۱] بفروشم!

اقناع اندیشه

گاهی ما تصمیم‌هایی می‌گیریم و کارهایی انجام می‌دهیم که به نظر ما عادی و حتی بی‌ارزش است؛ اما نمی‌دانیم با این کاری که داریم انجام می‌دهیم، ممکن است چه تأثیراتی بر زندگی خودمان و دیگران بگذاریم. تأثیراتی که گاهی جبران‌ناپذیر است و حتی اگر قابل جبران هم باشد، خیلی وقت‌ها اصلاً از آنها خبردار نمی‌شویم که بخواهیم آنها را جبران کنیم. یکی از آن چیزهای مهم «حق الناس» است. حق الناس كلمه عربى است كه در روایات هم آمده است. فارسى آن یعنى حق مردم. حق مردم  شامل مال مردم، آبروی آنها و… می‌شود. این مسئله آن‌قدر مهم است که حتی اگر آدم از روی اشتباه و خطا هم دچار آن شود، باید به هر صورتی که می‌تواند باید آن را جبران کند. یعنی شما اگر اشتباهی و از روی فراموشی عملی انجام دهید که گناه محسوب شود یا کاری را ترک کنید که واجب بوده است ـ مثلاً بدون اینکه به نمازتان بی‌اعتنائی کرده باشید، خدای ناکرده یادتان رفته نمازتان را بخوانید ـ خدا آن را می‌بخشد. اما اگر حواستان نبوده و مثلاً با دوچرخه یا موتورتان به اتومبیل همسایه برخورد کرده‌اید و روی آن خط انداخته‌اید، حتماً باید حلالیت بطلبید. خدا در این موارد از حق خودش می‌گذرد، اما نسبت به حق بنده‌های خودش جدی است و از آن نمی‌گذرد. خدا در جاهای مختلفی از قرآن با اشاره و کنایه یا با تصریح نسبت به این امر مهم، به ما تذکر داده است. برای مثال در آیه ۱ سوره مطففین می‌فرماید: «وَيْلٌ‏ لِلْمُطَفِّفينَ؛ وای به حال کم‌فروشان». یک وقت من و شما به یک نفر که کار بدی کرده است، می‌گوییم: وای به حالت! یک بار خدا می‌گوید: وای به حالت! وقتی خدا می‌فرماید: «وای بر کم‌فروش»، یعنی خیلی کارش زار است. یا در سوره نساء آیه ۲ می‌فرماید: «وَ آتُوا الْيَتامى‏ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبيثَ بِالطَّيِّبِ وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى‏ أَمْوالِكُمْ إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبيراً؛ و اموال يتيمان را به آنان [باز]دهيد، و [مالِ ]پاك و [مرغوب آنان ] را با [مال‏] ناپاك [خود] عوض نكنيد؛ و اموال آنان را همراه با اموال خود مخوريد كه اين گناهى بزرگ است». حتی در جای دیگر این کار را مثل خوردن آتش می‌داند و می‌فرماید: «إِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى‏ ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ في‏ بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعيراً؛[۲] در حقيقت، كسانى كه اموال يتيمان را به ستم مى‏خورند، جز اين نيست كه آتشى در شكم خود فرو مى‏برند، و به زودى در آتشى فروزان درآيند». همچنین یکی از ویژگی‌های زشتِ قوم یهود را همین از بین بردن حق الناس می‌داند: «وَ أَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَليماً؛[۳] و به ناروا مال مردم خوردنشان، و ما براى كافران آنان عذابى دردناك آماده كرده‏ايم». نکته قابل توجه اینکه وقتی می‌گویند: حق مردم را نخورید، به این معنا نیست که فقط حرام خوردن اشکال دارد، بلکه هر کاری که زائل‌کننده حق دیگران است، کار نادرستی است. خوردن را هم از این باب می‌گویند که نزدیک‌ترین و روشن‌ترین روش مصرف است؛ بنابراین همة حق‌الناس‌ها این‌طور نیست که خوردن اموال و دارایی‌های مردم باشد؛ بلکه گاهی سر و صدا کردن، نوبت کسی را رعایت نکردن و… از موارد از بین بردن حق‌الناس محسوب می‌شود.

اهل‌بیت که راهنمایان ما برای نشان دادن مسیر رفتن به سوی خدا هستند، نسبت به حق‌الناس بسیار حساس بودند. برای مثال امام سجاد (علیه السلام) رساله‌ای به نام «حقوق» را برای شیعیان به یادگار گذاشته‌اند که در آن بیش از پنجاه حق از حقوقی که انسان باید رعایت کند، برشمرده شده است. در این رساله به حقوق پدر، مادر، فرزند، معلم، امام جماعت، دوست، شریک، همسایه و… اشاره شده است.

جالب اینجا است که در روایات ما علاوه بر انسان‌ها، حتی حیوانات هم حقوقی دارند که باید رعایت شود. در فقه اسلامی مالک حیوان موظف است غذای او را تأمین کند. در غیر این صورت حاکم او را مجبور می‌کند یا به او غذا دهد یا او را بفروشد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در این باره می‌فرماید: «حیوان شش حق به گردن صاحب خود دارد: هرگاه از آن پیاده شد علفش دهد، هرگاه از آبی گذشت آن را آب دهد، بی‌دلیل آن را نزند، بیشتر از قدرتش آن را بار نکند، بیشتر از توانش آن را راه نبرد و مدت زیادی روی آن درنگ نکند».

همچنین در سخن نورانی دیگری از ایشان می‌خوانیم: «چهارپایان سالم را سوار شوید و آنها را سالم نگه دارید و کرسی خطابه و صحبت‌های خود در کوچه و بازارها نکنید، چه بسا مرکوبی که از سواره‌اش بهتر است و بیشتر از او به یاد خدای تبارک و تعالی است».

با وجود این‌همه تأکید درباره حقوق حیوانات معلوم می‌شود که حقوق انسان‌ها از چه جایگاه و اهمیتی برخوردار است.

نکته دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که آثار پایمال کردن حق دیگران همیشه ظاهری نیست. گاهی از بین بردن حق‌الناس آثار مخفی‌ای دارد که انسان به آنها توجه ندارد؛ دقیقاً مثل داستانی که در ابتدا پیرامون آن گفتگو کردیم.

نتیجه‌گیری

خدا اگر از حق خودش بگذرد، از حق مردم نخواهد گذشت. حق‌الناس فقط از بین بردن اموال مردم نیست و شخصیت و شأنیت مردم و آبروی افراد نیز حق‌الناس به حساب می‌آید. در اسلام بر حق دیگران بسیار تأکید شده است و این مطلب فقط مخصوص انسان‌ها نیست؛ بلکه حتی حیوانات نیز حقوقی دارند که رعایت آن بر ما واجب است. آثار از بین بردن حق دیگران گاهی به طور مستقیم و گاهی غیرمستقیم زندگی ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد که حکایات بسیاری درباره آن نقل شده است.

* برای مطالعه بیشتر می‌توانید از منابع زیر کمک بگیرید:

– اهمیت و ظرافت حق‌الناس، عباس رحیمی، نشر جمال.

– گناهان کبیره، شهید دستغیب.

– اخلاق اسلامی (ترجمه جامع السعادات)، مرحوم ملا مهدی نراقی.

– معراج‌السعاده، ملا احمد نراقی.

– اخلاق در قرآن، علامه مصباح یزدی.

– توبه، تفسیر سوره توبه، آیت‌الله ضیاءآبادی.

[۱]. حدود پانصد تومان.

[۲]. نساء: ۱۰٫

[۳]. همان: ۱۶۱٫

همچنین ببینید

طرح درس شیطان‌شناسی

بحث شیطان شناسی از موضوعاتی است که دانش آموز بسیار با آن برخورد داشته و …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *