خانه / طرح بحث / دشمن پنهان

دشمن پنهان

ایجاد انگیزه

ما اینجا چند نفریم؟ می‌شود شمرد. حدوداً بیست نفر.[۱] اما حدودی نه! دقیق‌تر بشماریم. بیست و سه نفر. به نظر شما درست شمرده‌ایم؟ نمی‌شود دقیق‌تر نگاه کرد و افراد بیشتری را دید؟ [مربی اجازه دهد تا بچه‌ها نظراتشان را بگویند] جمعیت اینجا بیش از آن چیزی است که ما می‌بینیم. روایات زیادی داریم که به ما می‌گوید برای هر انسانی دو فرشته وجود دارد که ثبت‌کننده اعمال بد و خوب ما هستند؛[۲] بنابراین باید تعداد جمعیت اینجا را چند نفر بدانیم؟ آیا این تعداد قطعی است یا غیر از ما و آن دو مَلَک که برای هرکدام از ما هستند، افراد دیگری هم اینجا هستند؟

از همین جا بحث امروز ما شروع می‌شود. یکی از مهم‌ترین چیزهایی که هیچ وقت ما نمی‌بینیم، درحالی‌که دیدن آنها بسیار مهم‌تر از دیدن در، دیوار، پنجره و… است، دشمنی است که همین جا و در کنار ما وجود دارد؛ دشمنی که به خون ما تشنه است. او نه دشمن امروز و نه فقط دشمن ما که دشمن دیروزها و دشمن خانوادگی ما است. به نظر شما این دشمن کیست؟

اقناع اندیشه

ما دو جور می‌توانیم دنیا را ببینیم. یک‌بار دیدن چیزهای دیدنی و یک‌بار دیدن چیزهای ندیدنی. چشمی که دیدنی‌ها را می‌بیند، در ادبیات دین «بصر» نام دارد و چشمی را که نادیدنی‌ها را می‌بیند، «بصیرت» می‌نامند. معمولاً در ابتدای کتاب‌ها بخشی وجود دارد با عنوان مقدمه که نویسنده در آن مشخص می‌کند مخاطب کتاب او چه کسی است و تکلیفش را با مخاطبش معلوم می‌کند. خدا در مقدمه قرآن توضیح می‌دهد که در این کتاب هیچ شک و شبهه‌ای نیست و بعد مخاطب کتاب خود را متقین معرفی می‌کند[۳] و در تعریف متقین می‌گوید: «کسانی که به نادیدنی‌ها ایمان دارند».[۴] این ویژگی همان بصیرت است. در میان اصحاب امام صادق و امام باقر (علیهما السلام) شخصی وجود دارد که بسیار مقام و منزلت بالایی دارد و افراد زیادی از او نقل روایت کرده‌اند. نام او ابوبصیر است. او نابینا بود، اما با این حال او را ابوبصیر نامیده‌اند. این عنوان اشاره به همان نگاه دوم دارد؛ یعنی او بیننده فضائل و کراماتی از اهل بیت بوده که دیگران نمی‌توانسته‌اند ببینند. با این توضیحات معلوم می‌شود که بصیرت، یعنی «چشم دیدن نادیدنی‌ها» چقدر مورد توجه دین بوده است. حالا از نگاه کسانی که آن چشم را دارند به عالم نگاه کنیم.

دشمن پنهان

خدا خطاب به ما می‌گوید: شیطان دشمن شما است؛ آن‌هم دشمنی که کاملاً دشمنی‌اش آشکار است.[۵] باید مراقب باشید که دنباله‌رو او نباشید؛[۶] زیرا او به دنبال فریب شما است. بعد خدا از دفترچه خاطرات خود داستان دشمنی خانوادگی شیطان با ما را بازگو می‌کند: ای بچه‌های آدم مراقب باشید شیطان شما را فریب ندهد؛ همان‌طور که پدر و مادر شما را فریب داد و آنها را از بهشت بیرون کرد و لباس آنها را از تنشان درآورد و زشتی‌هایشا را آشکار ساخت.[۷]

بعد خدا یادآوری می‌کند که شیطان از آن ابتدا با انسان همراه بوده: در برابر هر پیامبری، دشمنی از شیاطین انس و جنّ قرار دادیم.[۸] و اضافه می‌کند که: او و همکارانش شما را می‌بینند، از جایی که شما آنان را نمی‌بینید.[۹] این حرف‌ها ممکن است در انسان ‌ترس ایجاد کند که ما با دشمنی که نمی‌بینیم چطور مبارزه کنیم. از اینجا است که خدا نکات مهم و امیدبخش خود را مطرح می‌کند:

اولاً: حیله‌های شیطان بسیار ضعیف است.[۱۰]

ثانیاً: شیطان فقط بر کسانی تسلط پیدا می‌کند که دوست دارند شیطان سرپرست آنها باشد؛ کسانی که به جای فرمان خدا به فرمان شیطان گوش می‌دهند.[۱۱]پس هر كس از ياد [خداى‏] رحمان دل بگرداند، شیطانی بر او گماشته می‌شود تا همدم و همراه او باشد.[۱۲]

ثالثاً: دست شیطان ابداً به کسانی که بنده خالص خدا هستند نمی رسد.[۱۳] بعد هم یک داستان زیبا و شاید زیباترین داستانش را در این مورد می‌آورد که اگر کسی بنده ما باشد، درهای بسته به روی او باز می‌شود. او بعد از اینکه داستان یوسف را برای ما تعریف می‌کند، در اوج داستان می‌گوید: زشتی را از یوسف بازگرداندیم؛ چراکه او از بندگان مخلص ما بود؛[۱۴]همان بندگانی که شیطان اعتراف کرده بود که زورش به آنها نمی‌رسد.[۱۵]

حالا و بعد از همة این حرف‌ها، دیگر باید باور داشته باشیم که شیطان یک موجود واقعی است و واقعیت دارد و یک چیز موهوم و خیالی نیست. او وجود دارد، دشمن ما است و در این دشمنی جدی است. حالا نوبت آن است که ببینیم این دشمن ما کیست؟

شیطان کیست؟

عده‌ای می‌گویند شیطان از «شطن، یشطن» است. بر این اساس «شطن» به معنی دورشده و روی‌گردان است و شیطان یعنی کسی که روی گردان شده است.[۱۶] شیطان اسم جنس است و شامل نخستین شیطان و همة شیطان‌ها می‌شود. برخی گفته‌اند: شیطان به معنای شریر است و ابلیس را به‌ دلیل شرارتش لقب شیطان دادند. برخی گفته‌اند: نام اصلی ابلیس، حارث (حرث) بوده است که بر اثر عبادت طولانی، او را عزازیل، یعنی عزیز خدا خطاب می‌کردند. وی پس از عجب، «ابلیس» نامیده شد. قرآن تصریح دارد که شیطان از طائفه جنیان است.[۱۷] در تفسیر جامع از عیاشی ذیل آیة پنجاه کهف از جمیل بن دراج روایت شده است که از امام صادق (علیه ‌السلام) پرسیدم: آیا شیطان از جنس فرشته بوده و متصدی امری از امور خداوند شده است؟ ایشان در پاسخ فرمودند: «نه از جنس فرشتگان بوده است و نه تصّدی امری را داشت؛ بلکه از جنس جن بود». داستان رانده شدن او نیز بنا بر آنچه در قرآن آمده این است که با خدای متعال بر سر سجده بر آدم منازعه کرد؛ زیرا خود را از جنس برتر (یعنی آتش) می‌پنداشت در مقابل انسان که از خاک بود.

امام علی (علیه السلام) در این باره می‌فرماید: «خدا فرمود: “همانا مى‏آفرينم آدمى از گل، پس چون آن را راست و درست كردم، و از روح خود در آن دميدم، بيفتيد براى او سجده‌كنان”. پس سجده كردند فرشتگان همگى، جز شيطان كه رشك او را فرا گرفت و به آفرينش خويش بر آدم نازيد و به اصل خود ـ كه آتش است ـ بر او غيرت ورزيد. پس دشمن خدا ـ شيطان ـ پيشواى مغروران است، و پيشرو مستكبران. پايه عصبيّت را نهاد، و بر سر لباس كبريايى با خدا درافتاد. رخت عزّت را در بر كرد، و لباس خوارى را از تن برآورد».[۱۸] ناگفته نماند که قرآن واژه شیطان را هفتاد بار به صورت مفرد و هجده بار به صورت جمع آورده است.

شیطان‌های انسان‌نما

همان‌طور که پیش از از این بیان شد، شیطان در ادبیات قرآن به هر موجود شریر گفته می‌شود. قرآن شیاطین را فقط از جنس جن نمی‌داند، بلکه از شیاطینی خبر می‌دهد که انسان هستند: «در برابر هر پیامبری، دشمنی از شیاطین انس و جنّ قرار دادیم».[۱۹]

همچنین در آخرین سوره قرآن به رسول خود دستور می‌دهد از وسوسه وسوسه‌گران به خدا پناه برد؛ از وسوسه وسوسه‌گرانی که از جنیان یا آدمیان هستند؛ بنابراین در ادبیات قرآن شیطان‌هایی وجود دارند که چهره‌شان شبیه انسان است. به قول معروف گرگ در لباس میش هستند و دشمن در لباس دوست. این افراد از این جهت شیطان نامیده می‌شوند که دقیقاً کار شیطان را می‌کنند؛ یعنی مردم را از راه خدا منحرف می‌کنند. علاوه بر این ابزاری که آنها برای انحراف مردم به کار می‌برند، کاملاً مشابه همان ابزاری است که شیطان از آن استفاده می‌کند. بنابراین اهداف و ابزارهای این شیطان‌های انسان‌نما کاملاً مشابه ابزار و اهداف شیطان است؛ مثلاً بعضی از کشورهایی که شیطان‌های انسان‌نما در آنها حکومت می‌کنند، تمام هدفشان این است که با تهدید و ارعاب و وسوسه، سایر کشورها را از راه راست منحرف کنند؛ مثلاً بعضی کشورها را وسوسه می‌کنند که به دیگران حمله کنند یا با برخی دیگر قهر کنند یا به دیگران کمک نکنند یا…

شیطان بزرگ

شیطان‌ها انواع مختلفی دارند. در روایات از انواع شیطان‌های گوناگون و ظایف هر یک نام برده شده است. شیطان‌ها حتی اندازه‌های مختلفی هم دارن و هر شیطان در اندازه خودش بدی می‌کند. شیطان‌های کوچک، قدرت انجام کارهای بد کوچک را دارند و شیطان‌های بزرگ مسئول کارهای بد بزرگ هستند. امام خمینی (ره) آمریکا را شیطان بزرگ نامید. وقتی به فهرست اعمال و رفتار آمریکا نگاه می‌کنیم، می‌بینیم واقعیت این توصیف گزافه نیست. شاید هیچ دولتی به اندازه دولت آمریکا در جهان شیطنت نکرده باشد. از حمله به ویتنام تا بمباران هسته‌ای هیروشیما و ناکازاکی تا حمله به افغانستان و عراق، کارنامه سیاه این شیطان بزرگ است. مریل وین دیویس در کتاب چرا مردم از آمریکا متنفرند؟ از قول زولتان گراسمن لیستی از مداخلات نظامی آمریکا در کشورهای دیگر در طول صد سال اخیر را فهرست کرده است که به بیش از صد مورد می‌رسد.

نتیجه‌گیری

بر اساس آنچه گفته شد، وجود دشمن یک واقعیت است و وجود او بر خلاف آنچه ساده‌لوحان می‌پندارند، پندار، گمان و توهم نیست. دشمنی که هرگز از ما غافل نیست و برای انحراف ما برنامه‌ریزی می‌کند. از نظر قرآن شیاطین، یعنی دشمن‌ترین دشمن‌ها، تمام غصه‌شان این است که ما را از راه خدا منحرف کنند. این شیاطین از جنس جن و انسان هستند و اندازه‌های مختلف دارند. ابلیس که بزرگ‌ترین شیطان جنیان و تقریباً رئیس آنها است، باعث خروج و پدر و مادر ما [یعنی آدم و حوا] و به تبع آن نسل او [یعنی ما] از بهشت شد. او هرچند همیشه با ما است و دست از تلاش برای انحراف ما برنمی‌دارد، اما باید حرف خدا را باور کرد که حیله‌های شیطان ضعیف است. در میان آدمیان نیز بعضی از شیطان‌های انسان‌نما وجود دارند که کارشان منحرف کردن جوامع و مردم از راه راست است. آمریکا بزرگِ این شیطان‌ها و رئیس آنها است.[۲۰] سابقه دشمنی تاریخی دولت آمریکا با مردم ایران طولانی و غیر قابل انکار است؛ پس باید بر اساس قرآن دشمنی این دشمن بزرگ را جدی بگیریم و ما نیز او را دشمن بداریم: «إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا؛ شیطان دشمن شما است، پس او را دشمن بگیرید».[۲۱] در گفتار آینده درباره ابزار و امکانات دشمنان راه حق گفتگو خواهیم کرد.

* برای مطالعه بیشتر می‌توانید از منابع زیر کمک بگیرید:

– مصاف بی‌پایان با شیطان، فتح‌الله نجارزادگان، قم، بوستان کتاب ۱۳۶۸٫

– جن و شیطان، علیرضا رجالی تهرانی، قم، نبوغ ۱۳۸۵٫

– ابلیس دشمن قسم‌خورده، علی محمدی آشنایی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵٫

– نگاهی قرآنی به دوست و دشمن، محمدرضا کاشفی، تهران، کانون اندیشه جوان ۱۳۸۴٫

– افسانه شیطان، جواد محسنی، قم، بوستان کتاب ۱۳۸۴٫

– شیطان دشمن پنهانی، نسیم حیات ۱۳۸۵٫

[۱]. اعداد فرضی است.

[۲]. روایات + منابع.

[۳]. «ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيهِ هُدىً لِلْمُتَّقينَ»؛ بقره: ۲٫

[۴]. «الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ»؛ همان: ۳٫

[۵]. بقره: ۲۰۸٫

[۶]. همان.

[۷]. اعراف: ۲۷٫

[۸]. انعام: ۱۱۲٫

[۹]. اعراف: ۲۷٫

[۱۰]. نساء: ۷۶٫

[۱۱]. نحل: ۱۰۰٫

[۱۲]. زخرف: ۳۶٫

[۱۳]. ص: ۸۳٫

[۱۴]. یوسف: ۲۴٫

[۱۵]. ص: ۸۳٫

[۱۶] . برخی می‌گویند شیطان از «شوتن» پارسی به معنای «مولود تاریکی» گرفته شده باشد؛ زیرا در پارسی قدیم «شه» به معنای «تاریکی» و «تن» به معنای «زاده» بوده است.

[۱۷] . کهف: ۵۰٫

[۱۸] . نهج البلاغه، خ۱۹۲

[۱۹] . انعام: ۱۱۲٫

[۲۰]. منظور دولت آمریکا است و نه مردم آمریکا؛ چنان‌که بر اساس یادداشت‌های بسیاری از غربیان، آمریکا با مردم خود نیز شیطنت‌آمیز رفتار می‌کند و آنها را فریب می‌دهد.

[۲۱]. فاطر: ۶٫

همچنین ببینید

طرح درس شیطان‌شناسی

بحث شیطان شناسی از موضوعاتی است که دانش آموز بسیار با آن برخورد داشته و …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
7 + 12 =