خانه / طرح بحث / نجار و سوء‌ظن

نجار و سوء‌ظن

ایجاد انگیزه

مرد نجار صبح زود برای رفتن به سرِ کار از خواب بیدار شد. صبحانه‌اش را خورد، لباس‌هایش را پوشید و برای رفتن به مغازه آماده شد. در خانه را که بست، رفت تا از انبار اره‌اش را بردارد؛ اما وقتی به انبار رسید، دید که از اره‌اش خبری نیست. ناگهان فکری مثل برق از ذهنش گذشت: «شاید همسایه به انبار دستبُرد زده؛ و الّا اره پا ندارد که جابجا شود… باید او را زیر نظر بگیرم». مرد تمام آن روز را سر کار نرفت و از پنجره انبار همسایه‌اش را زیر نظر گرفت. او اشتباه نکرده بود؛ همسایه‌اش مثل دزدها راه می‌رفت و مثل دزدی که می‌خواهد چیزی را پنهان کند، به سرعت وارد خانه‌اش می‌شد و بیرون می‌رفت. او مطمئن شد که همسایه‌اش دزد است؛ برای اینکه دید که دارد با راننده یک اتومبیل سفیدرنگ که مرد نجار تا به حال او را در این حوالی ندیده بود، پچ پچ می‌کند. با خودش فکر کرد: از کجا معلوم که همسایه فقط از او دزدی کرده باشد؟ ممکن است از همسایه‌های دیگر نیز چیزهایی دزدیده باشد. حتماً این مرد ناشناس همان کسی است که باید ترتیب فروش اجناس سرقت‌شده را بدهد.

برای اینکه دیر نشود، باید دست به کار می‌شد؛ به سرعت به خانه آمد تا لباس‌هایش را عوض کند و سراغ پلیس برود؛ اما به محض ورود به خانه، دید که اره کنار در آشپزخانه روی میز قرار دارد. یادش آمد که روز جمعه عجله داشت و اره‌اش را به جای انبار، داخل خانه برده بود. کنار پنجره خانه آمد و دوباره همسایه‌اش را زیر نظر گرفت. کاملاً مثل انسان‌های شریف راه می‌رفت و هیچ چیز مشکوکی در برخوردهایش دیده نمی‌شد. از خانه بیرون رفت و دوباره همسایه‌اش را زیر نظر گرفت و دریافت كه او مثل یك آدم شریف راه می‌رود، حرف می‌زند و رفتار می‌كند. او مرد ناشناس را دید که در حال تعمیر اتومبیل مرد همسایه بود. روی ماشین سفیدش نوشته بود: تعمیرگاه سیّار اتومبیل.

اقناع اندیشه

بسیار پیش می‌آید که آدم‌ها به خاطر سوءظنی که نسبت به شخص یا گروهی دارند، واقعیت‌ها را وارونه می‌بینند. سوءظن مثل آهن‌ربایی است که در کنار قطب‌نما قرار می‌گیرد و مانع نشان دادن جهتِ درستِ مسیر می‌شود. ملّای رومی در مثنوی مثال زیبایی دارد که می‌گوید کسی که روی چشمش عینک قرمز زده است، همة عالم را قرمز می‌بیند. او آبی دریا را قرمز خون‌رنگ می‌بیند و به قول معروف شلغم را لبو می‌پندارد:

پیش چشمت داشتی شیشه کبود

زان سبب عالم کبودت می‌نمود

گر نه کوری این کبودی دان ز خویش

خویش را بد گو مگو کس را تو بیش

ملّای رومی می‌گوید شما به جای اینکه به خودت زحمت بدهی و کارهای سخت انجام دهی، کافی است دست ببری و آن عینک را از چشمت برداری. بعد می‌بینی که همة مشکلات بینایی‌ات حل می‌شود. سوءظن يعنی اينكه انسان به ديگران بدگمان و بدبين باشد و به تعبيری، به همه‌چيز با عينك بدبينی بنگرد؛ به‌طوری كه گفتار و كردار ديگران را در بیشتر موارد حمل بر جهت منفی كند؛ مثلاً اگر كسی به او ابراز محبت كند، با خود می‌گويد: حتماً این شخص درصدد سودجويی و سوءاستفاده از من است؛ يا اگر كسی در نماز خشوع و خضوع داشته باشد، به جای اينكه آن را دليل مقام معنوی او قلمداد كند، حال معنوی او را بر رياكاری او حمل می‌كند.

خداوند متعال در آیه ۱۲ سوره حجرات می‌فرمايد: «يا ايّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجتَنِبُوا كَثيرا مِن الظَّنِّ إنَّ بَعضَ الظَّنِّ إثْمٌ و َلاتَجَسَّسُوا وَ لايَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ و َاتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ تَوّابٌ رَحِيم؛ ‌ای كسانی كه ايمان آورده‌ايد، از بسياری گمان‌ها بپرهيزيد كه بعضی گمان‌ها گناه است و نيز هرگز (از حال درونی هم) تجسس نكنيد و غيبت يكديگر نكنيد. آيا كسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ البته از خوردن آن نفرت و كراهت داريد [پس بدانيد كه صورت واقعي غيبت مؤمن چنين است] و از خدا پروا داشته باشيد كه خدا توبه‌پذير و مهربان است».

نكته مهم این آیه این است که قرآن كريم با اينكه فقط بعضی از ظنون را گناه می‌داند، (إنَّ بَعضَ الظَّنِّ]) می‌فرمايد: از بسياری از ظنون اجتناب كنيد (اجتَنِبُوا كَثيرا مِنَ الظَّنِّ)؛ چراکه ممکن است با ظن‌های زیاد، آرام‌آرام گرفتار بعضی از سوءظنّ‌های حرام شويم.

رسول خدا (صلّی اللّه عليه و آله) فرمود: «إنَّ اللّهَ حَرَّمَ مِنَ المُسْلِمِ دَمَهُ وَ مالَهُ وَ عِرْضَهُ وَأَنْ يَظُنَّ بِهِ ظَنَّ السَّوْءِ؛[۱] خداوند خون و مال و آبروی مسلمان را محترم شمرده و سوءظن به مسلمان را حرام فرموده است». در مذمت سوءظن به مردم همين بس كه حضرت آن را در كنار كشتن و تجاوز به آبروی مؤمن بيان نموده است. اميرمؤمنان علی (عليه السّلام) فرمود: «اطرحُوا سُوءَ الظّنّ بَيْنَكُمْ فَإِنّ اللّه عزّوَجَلّ نَهی عَنْ ذَلِكَ؛ به يكديگر سوءظن نداشته باشيد؛[۲] زيرا خدا از آن نهی كرده است». پيامبر اكرم (صلّی اللّه عليه و آله) فرمود: «إيّاكُمْ وَالظّنّ فإنّ الظّنّ أكْذَبُ الْحَدِيثِ؛[۳] از سوءظن بپرهيزيد؛ چراكه آن دروغ‌ترين خبرها است».

ممکن است سؤال شود که خیلی اوقات آدم در مورد دیگران فکر بدی به ذهنش می‌رسد، آیا این سوء ظن است؟ پاسخ این است که سوء ظن اگر فقط یک خطور ذهنی باشد، اشکالی ندارد؛ اما اگر از این مرحله عبور کند و به باور قلبی و گمان تبدیل شود یا زمینه‌ای برای اقدام عملی شکل بگیرد، کار حرامی خواهد بود؛ دقیقاً کاری که در برخورد نجار با همسایه‌اش شاهد آن بودیم. پس باید از پرورش دادن ذهنی گمان بد درباره دیگران و اقدام عملی بر اساس آن خودداری کنیم.

اگر نگاهی به آثار منفی سوء ظن داشته باشیم، خیلی ساده می‌توانیم این بیماری را درمان کنیم. یکی از مضرات سوءظن، گوشه‌گیری و انزوا است. افراد بدبين به خاطر ترسی كه از مردم دارند و آنان را مورد اعتماد خود نمی‌دانند، چاره‌ای ندارند جز اينكه گوشه‌نشينی اختيار كرده و دور از اجتماع زندگی كنند و به طور كلی روابط خود را با مردم قطع نمايند؛ زيرا از همه می‌ترسند. حضرت علی (عليه السّلام) فرمود: «مَن لَم يَحْسِنْ ظَنّهُ اِسْتَوْحَشَ مِن كُلّ أَحَدٍ؛[۴] كسی كه بدبين است، از همه وحشت دارد». از بین رفتن صفا و صمیمیت در بین خانواده و افراد جامعه، از دیگر مضرات بیماری سوء ظن است. حضرت علی (عليه السّلام) فرمود: «مَن غَلَبَ عَلَيهِ سُوءُ الظّنّ لَم يتْرَكْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَليلٍ صُلْحًا؛[۵] بر هر كس بدگمانی غلبه كند، هر گونه صلح و صفا بين او و دوستانش از بين می‌رود».

نتیجه‌گیری

علاوه بر زیان‌های معنوی‌ سوءظن، زیان‌های دنیوی فراوانی نیز بر آن مترتب است. یکی از بهترین راه‌های درمان این بیماری این است که به آثار زیانبار آن توجه کنیم. علاوه بر اینکه بد نیست گاهی حساب کنیم چند بار گمان‌های بد ما درباره دیگران اشتباه از آب درآمده تا از این تجربه‌ها برای دفعات بعد درس بگیریم.

* برای مطالعه بیشتر می‌توانید از منابع زیر کمک بگیرید:

– گناهان کبیره، شهید دستغیب.

– اخلاق اسلامی (ترجمه جامع‌السعادات)، مرحوم ملا مهدی نراقی.

– معراج‌السعاده، ملا احمد نراقی.

– اخلاق در قرآن، علامه مصباح یزدی.

[۱] . شیخ عباس قمی، سفینه البحار، ج۲، ص۱۱۰٫

[۲] . شیخ صدوق، خصال، ص۶۲۴٫

[۳] . سنن أبي داوود، حدیث ۴۹۱۷٫

[۴]. آمدی، غررالحکم، ص۲۵۴٫

[۵]. همان، ص۲۴۶٫

همچنین ببینید

طرح درس شیطان‌شناسی

بحث شیطان شناسی از موضوعاتی است که دانش آموز بسیار با آن برخورد داشته و …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
15 + 11 =