خانه / تربیت / تربیت دینی در سیره امام حسین در واقعه عاشورا۱

تربیت دینی در سیره امام حسین در واقعه عاشورا۱

اشاره: به نظر می‌رسد پیچیدگی وجود آدمی و سطحی نگریهای منبعث از اندیشه‌های غیرالهی، تربیت انسان را به بیراهه کشانده است، در حالی که در تربیت الهی هدف آموزش و هدایت آدمی به سوی فلاح و رستگاری است. از این رو نویسندگان مقاله به شیوه تحلیلی به بررسی تربیت دینی در سیره امام حسین (ع) پرداخته اند.

 مقدمه

به بیان صریح قرآن، هدف غایی خلقت انسان عبادت است. «و َمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» و پریان و آدمیان را نیافریدم مگر تا مرا [به یگانگی] بپرستند(۱)، چرا که ثمره عبادت، عبودیت است. عبد خدا بودن صبغه‌ایی است که شئون مختلف زندگی انسان را به رنگ الهی مزین می‌سازد و ثمره آن در مهار شهوات و دستیابی به علم تؤام با تزکیه متبلور می‌گردد. کسب مقام عبودیت تنها در سایه تربیت صحیح محقق خواهد شد. «رشد در بدن انسان و مهارتهای جسمانی، در جنبه‌های عقلی، اجتماعی، عاطفی، اخلاقی و دینی ظاهر می‌گردد» (۲)، بنابراین تربیت راهنمای جنبه‌های مختلف رشد شخصیت فرد یعنی جنبه جسمانی، عقلانی، عاطفی، اجتماعی و اخلاقی و دینی است. تربیت دینی یکی از مهمترین زیرمجموعه‌های تربیت است. در واقع، این نوع تربیت که شامل پرورش بعد معنوی انسان و فراهم ‏کردن زمینه ارتباط انسان با خداوند و در نهایت پرورش انسان‏ برای رسیدن به قرب الهی است، می‌تواند سایر قلمروهای تربیتی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. بر همین اساس در سیره ائمه معصومین تربیت دینی از تربیت سایر ابعاد وجودی انسان تفکیک نشده است بلکه تربیت جسمانی، عقلانی، عاطفی، و اخلاقی در راستای تربیت دینی صورت می‌گیرد. نوشته حاضر سعی دارد ضمن بررسی سیره عملی امام حسین (علیه السلام) در جریان واقعه عاشورا، اصول تربیت دینی را در سیره ایشان بررسی کرده به ثمرات تربیت دینی در عملکرد ایشان بپردازد.

مفهوم‌شناسی تربیت دینی

«یکی از مشهورترین نظریه‌های معاصر درباره تربیت، از آن جان دیویی است. «او تربیت را بازسازی پی در پی تجربه می‌داند». (۳)، به زعم علامه جعفری «این تعریف، تعریف جامعی نیست. نوسازی تجربه برای استمرار فعالیت تربیتی یک امر ضروری است، اما نمی‌تواند تعریفی برای تربیت محسوب شود، زیرا نوسازی تجربه در اسلام تحت عنوان تکاپو در معنی بخشیدن به حیات عنوان شده است». (۴)، از منظر راغب اصفهانی «کلمه رب در اصل از ماده تربیت است و آن عبارت است از ایجاد شی برای حالی، پس از حالی تا حد تمام و کمال». (۵)، به نظر می‌رسد بهتر است این تعریف برای شناخت اصیلترین عنصر تربیت مورد توجه قرار گیرد. از این رو می‌توان گفت که خلقت نیز در راستای تربیت است، چرا که می‌تواند آدمی را به سوی کمال سوق دهد. به زعم باقری: «مفهوم ربیت و ربانیت (از ریشه ر ب ب ) برای نشان دادن ویژگیهای تربیت اسلامی از مفهوم ( ی ر ب و) مناسبتر است. (۶)،در واقع، با این تعریف مراد از تربیت ربوبی شدن و ربوبی ساختن آدمی است. با عنایت به تعاریف ارایه شده این‌گونه می‌توان گفت که تربیت دینی جزیی از تربیت در معنای عام نیست، بلکه غایت تربیت و یا تربیت مطلوب محسوب می‌شود زیرا هدف نهایی تربیت آن است که متربی خویش را ربوبی سازد. بنابراین تربیت مطلوب همان تربیت دینی است. از همین روست که برخی (۷) معتقدند «تربیت دینی به معنی اعم محدود به مسایل اعتقادی، معنوی و یا اخلاقی نمی‌شود بلکه رفتار و اندیشه آدمی را در سایر ابعاد فرهنگی سیاسی، اعتقادی، اجتماعی، عاطفی و هیجانی در بر می‌گیرد و در یک کلمه شخصیت انسان را پوشش می‌دهد.» به زعم توماس برای تربیت دینی تعریف کاملی نمی‌توان ارایه داد با این حال وی تربیت دینی را این گونه تعریف می‌کند: «آموزش نظام‌مند و طراحی شده اعتقادی درباره هستی، قدرت برتر، مراسم دینی و عبادی، ارزشهای اخلاقی شخصی و اخلاقیات حاکم بر روابط انسانی و یافتن معنا و هدف زندگی». (۸) تعاریف فوق مبین این نکته اساسی است که توجه به بعد ارزشی و اعتقادی جز لاینفک تربیت دینی است. با این وجود در فرهنگ منبعث از تعالیم اسلامی تربیت دینی، تربیت مطلوبی است که از جزئیترین مسایل زندگی تا مسایل عمده آن را در بر می‌گیرد و کل شخصیت انسان را پوشش می‌دهد زیرا تربیت دینی به معنای متخلق شدن به اخلاق الهی است که هدف بعثت تمام پیامبران می‌باشد. به زعم هوشیار «تعلیم و تربیت فعل و انفعالی است میان دو قطب سیال که مسبوق به اصلی و متوجه هدفی و مستلزم طرح و نقشه‌ایی باشد». (۹)، بنابراین تعریف، اصل، هدف و طرح و نقشه‌ایی که به منظور نیل به اهداف مورد نظر تنظیم شده است سه رکن اصلی تعلیم و تربیت محسوب می‌شود. در تربیت دینی به عنوان «جنبه‌ایی از فرایند تعلیم و تربیت که ناظر به پرورش ابعاد شناختی، عاطفی و عملی متربی در راستای تحقق شخصیتی متدین است». (۱۰)، این سه رکن اساسی از اهمیت ویژه‌ایی برخوردار است زیرا با توجه به مشخص بودن هدف غایی تربیت دینی که همان دستیابی به قرب الهی است مربی باید با مطالعه زندگی فردی و جمعی متربیان و با امعان نظر در هستی آنها اصولی را که برای تعالی آنها یعنی وصول به هدف نهایی (قرب الهی) لازم است کشف نماید. (۱۱)، طراحی نقشه در راستای نیل به هدف نهایی اقدام بعدی مربی است. ثمره این تربیت، انسان رشد یافته‌ایی است که کمالات اخلاقی در وجود او تبلور خواهد یافت بنابراین تربیت دینی را می‌توان در قالب؛ الف) هدف                     ب) اصول                       ج) ثمرات آن؛ بررسی کرد.

اهداف تربیت دینی

تربیت دینی در سیره امام حسین عبارت است از: اعمال عمدی و هدفدار ایشان که با توجه به شرایط موجود به منظور احیای آموزه‌های اسلامی و در راستای هدایت انسانها اعمال کرده‌اند. ایشان در آغاز حرکت انقلابی خود با مشخص کردن هدف خود که همان اصلاح امت رسول خدا بود بر بُعد تربیتی حرکت خود تأکید کردند. «انی لم اخرج اشرا و لا بطرا و لا مفسدا و لا ظلما و انما خرجت لطلب الاصلاح فی امه جدی» (۱۲) تأکید امام بر اصلاح امت پیامبر مبین رویکرد تربیتی این حرکت عظیم است. که از یک سو جنبه اصلاحی و تربیتی دارد و از سوی دیگر با توجه به تأکید بر احیای سنتهای نبوی در راستای تربیت دینی صورت گرفته است. «هدایت و رشد، حیات طیبه و تقوا مهمترین اهداف تربیت دینی در اسلام محسوب می‌شود». (۱۳)، این اهداف زمینه تحقق هدف غایی تربیت دینی یعنی قرب الهی را فراهم می‌نماید. «انما خرجت لطلب الاصلاح فی امه جدی» که بر جنبه‌ اصلاحی حرکت امام تأکید دارد بیانگر توجه امام به هدایت و رشد امت پیامبر به عنوان یک هدف تربیتی مهم است. سید الشهدا به عنوان یک هادی تنها به شناساندن راه اکتفا نمی‌نمایند بلکه ضمن طی طریق در راستای هدایت متربیان خود در اقصی نقاط جهان اسلام تلاش می‌کنند. دستیابی به حیات طیبه و فراهم سازی زمینه تحقق حیات طیبه یکی دیگر از اهداف تربیت دینی است. «حیات طیبه به معنای زندگی پاک است و همچون طهارت، جمیع شئون زندگی انسان را در بر می‌گیرد، از پاکی و طهارت جسمی گرفته تا فکری، عقلی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی. (۱۴)، دستیابی به حیات طیبه در سیره امام حسین  از جایگاه ویژه‌ایی برخوردار است، تأکید امام  بر تن به ذلت ندادن «أَنَّهُ لَا أُعْطِی الدَّنِیَّهَ مِنْ نَفْسِی أَبَدا» (۱۵) و اعراض از تبعیت انسانهای دون مایه‌ایی نظیر یزید در جایی که می‌فرمایند: «ما خاندان پیامبر  و کانون رسالت هستیم و آستانه ما محل رفت و آمد فرشتگان است، دفتر هستی به وسیله ما باز می‏شود و صراط کمال به وسیله ما ختم می‏گردد، یزید مردی فاسق شرابخوار، آدم‏کش و جنایتکار آشکار و گستاخ است و مثلی لا یبایع بمثله‏، شخصی مثل من با فردی مثل او بیعت نمی‏کند». (۱۶)، مبین این نکته اساسی است که واقعه عاشورا در راستای تحقق حیات طیبه امام و امت اسلامی به وقوع پیوسته است. قرب و اوج آن یعنی رضوان، هدف غایی تربیت دینی است «هر قدر توجه انسان به خدا عمیقتر و پایدارتر باشد و به هر میزان که انسان بیشتر احساس حضور در محضر خدا را داشته باشد، قرب افزونتری ایجاد می‌شود». (۱۷) هدف غایی تربیت دینی در سیره امام حسین و به طور ویژه در جریان واقعه عاشورا دست یابی به قرب الهی است. از همین رو امام  در آغاز حرکت خود به سوی عراق مردم را مورد خطاب قرار داده می‌فرمایند: «هر که تصمیم ملاقات با خدا دارد با ما کوچ کند». (۱۸)، قرب الهی در سایه توجه عمیق و همیشگی به ذات اقدس الهی حاصل می‌شود رویکردی که در سراسر زندگی امام حسین خاصه در جریان واقعه عاشورا مشهود است. جمله ایشان پس از شهادت حضرت علی اصغر مبین تحقق هدف غایی تربیت دینی یعنی قرب‌الهی در وجود ایشان است «اَهوَن عَلی ما نزِلَ بی انَّهُ بِعَینِ اله».(۱۹)

                                                                                                                                                                خانم راضیه بدیعیان و دکتر رضا علی نوروزی

پی‌نوشت:

۱ – سوره ذاریات، آیه ۵۶ .

۲ -شریعتمداری. جامعه و تعلیم وتربیت ص ۱۴۳٫

۳ -شکوهی . اصول و مبانی آموزش و پرورش ص۲۳٫

۴ -جعفری . تعلیم و تربیت اسلامی،ص ۵۴ .

۵ -راغب اصفهانی، المفردات ،ص۱۸۹ .

۶ -باقری . نگاهی دوباره به تربیت اسلامی،ص۶۴ .

۷ -زارعان . تربیت دینی و لیبرال، فصلنامه معرفت

٩ -هوشیار. اصول آموزش و پرورش،ص۱۴٫

١٠ -باقری. چیستی تربیت دینی ،ص۷ .

۱۱ -هوشیار. اصول آموزش و پرورش،ص۱۶٫

۱۲ -مقرم . مقتل الحسین،ص ۱۵۶٫

۱۳ -باقری. نگاهی دوباره به تربیت اسلامی،ص۷۵٫

۱۴ -پیشین ۷۸٫

۱۵ -سید بن طاووس . الملهوف علی قتلی الطفوف .ص ۱۰۰

۱۶ -محمدی اشتهاردی . غم نامه کربلا ،ص۴۸٫

۱۷ -باقری. نگاهی دوباره به تربیت اسلامی،ص۸۰٫

۱۸ -قمی. نفس المهموم،ص۱۵۱٫

۱۹ -سید بن طاووس . الملهوف علی قتلی الطفوف،ص ۱۰۰

همچنین ببینید

نقش خانواده در تربیت فرزندان [قسمت دوّم]

(ادامه از قسمت قبلی..) در دسترس بودن ابزار كج‌روي و بي‌ديني دومين مشكلي كه خانواده‌ها …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
30 + 14 =