خانه / تربیت / تربیت دینی در سیره امام حسین(علیه السلام) در واقعه عاشورا۳

تربیت دینی در سیره امام حسین(علیه السلام) در واقعه عاشورا۳

به نظر می‌رسد پیچیدگی وجود آدمی و سطحی نگریهای منبعث از اندیشه‌های غیرالهی، تربیت انسان را به بیراهه کشانده است، در حالی که در تربیت الهی هدف آموزش و هدایت آدمی به سوی فلاح و رستگاری است. از این رو نویسندگان این مقاله به شیوه تحلیلی به بررسی تربیت دینی در سیره امام حسین (علیه السلام) پرداخته که در قسمتهای پیشین  اهداف تربیت دینی و اصول تربیت دینی بیان شد. اینک در این بخش، مباحثی که در سیره امام حسین (علیه السلام) به عنوان ثمرات تربیت دینی است؛ بررسی، مطرح و تبیین می‌گردد.

ثمرات تربیت دینی

 تربیت دینی فرایندی پویاست که در جریان آن مربی و متربی فعالانه درجهت تحقق اهداف تلاش مـی‌کننـد. وظیفـه اصـلی مربـی هدایت متربی است اما این هدایت تنها به نشان دادن راه نیست، بلکه مربی در طی طریق متربی فعالانه او را همراهی میکند. متربی در تربیت دینی یک هادی است «کسی که راه را می‌رود و متربی را به دنبال خود می برد»(۱).امام حسین درواقعه عاشـورا در جایگاه مربی جهان اسلام مصداق بارز “ایصالَ الَی المَطلوُب” بودند، مربی بزرگی که برای تحقق اهداف تربیتـی خـود متربیـان خود را قدم به قدم همراهی کرده حتی پیشاپیش آنها در راه هدایت آنها تلاش میکردند. «مَن کانَ باذِلا فینا مهجَتَهـهُ، و مُوطَنّـا عَلـی لِقاء االله نَفسهُ فَلیَرحَل مَعنا»(۲) اکنون هر یک از شما که آماده است در راه ما از خون خویش بگذرد و جان خویش را در راه لقای خـدا نثار کند با ما همسفر میشود. شجره تربیت وقتی به تربیت دینی مبدل میگردد شجره طیبه‌ایست که ثمرات آن با تبلور در اعمال متربی او را بـه سـوی تحقـق حیات طیبه و در نهایت قرب و رضوان الهی سوق میدهد. مهمترین ثمرات تربیت دینی عبارتند از: حفظ حدود الهی، توکل، تسلیم و رضا، عبادت و عزت نفس

 حفظ حدود الهی

قُرب به معنای نزدیکی به خداست، البته این نزدیکی از نوع مکانتی است نه مکانی، زیرا خداوند همواره در حّد اعلای خود به انسان نزدیک است « وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ،» و ما به او از رگ گردن نزدیکتریم.(ق/۱۶) نزدیکی انسان به خدا منوط به آن است که آدمی همواره خود را در محضر خدا بداند. بنابراین میزان قُرب انسان با توجه او به محضر الهی رابطه مستقیم دارد. قُرب الهی یکی از اهداف غایی تربیت دینی است و لازمه حصول به این مقام شناخت خداوند است، بدون شناخت خداوند تقرب به او امکانپذیر نیست، از همین روست که حضرت علی میفرمایند: «اَولُ الدِین مَعرِفَتَهُ»ً(۳)زیرا شناخت محوری به عنوان یکی از اصول اساسی تربیت دینی در سیره معصومین است که با شناخت مبدا هستی آغاز میشود. اصلیترین پیامدهای این شناخت احترام به شعائر الهی است. «یَا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللّهِ وَلاَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [شکستن حرمت] نشانه‌های خدا – مناسک حج- را روا مدارید و نه [شکستن حرمت] ماه حرام(مائده/۲) احترام به شعائر الهی برکات فراوانی برای انسان به همراه دارد که یکی از این آثار، انجام ندادن معاصی و محارم است زیرا حفظ حدود و حرمتهای الهی انسان را به حریم‌شناسی در برابر خود و دیگران سوق میدهد. حریم‌شناسی در برابر ذات اقدس الهی ثمره تربیت دینی است، بنابراین تحقق تربیت دینی احترام به شعائر الهی را به دنبال خواهد داشت. امام حسین در سختترین شرایط و برای حفظ جان خویش حاضر نشد شعائر الهی مورد تعرض قرار گیرد. «از محمد بن داود قمی به استناد از امام صادق روایت شده که شبی که صبح آن امام حسین قصد حرکت به سمت عراق را داشت، محمد بن حنفیه به دیدن امام رفت و گفت: برادر، تو مردم کوفه را میشناسی، آنها به پدر و برادرت خیانت کردند، میترسم به تو هم خیانت کنند، اگر صلاح بدانی که در مکه بمانی، تو عزیزترین و محفوظترین فرد حرم خواهی بود. امام فرمود: برادر میترسم که یزید بن معاویه مرا در خانه خدا بکشد و من باعث شکسته شدن حرمت این خانه شوم».(۴)

تسلیم و رضا در بستر توکل به خدا

رضا و تسلیم به معنای رضایت بنده از خداوند و تسلیم در برابر اوست و توکل در لغت به معنای «واگذار کـردن کـار بـه دیگـری است و در اصطلاح شرع عبارت است از اعتماد بر خداوند متعال در جمیع امور و تکیه بر اراده او»(۵). تسلیم وتوکل بـه خـدا دو ثمره تربیت دینی هستند که حاصل پیوند آنها پرورش بنده خالص شده است که عملش مخلصانه است و تنهـا در برابـر ذات بـاری تعالی سر تسلیم فرود میآورد، تسلیمی که همراه با توکل است. اصولا در فرهنگ دینی کلمه توکل همیشه مفهـومی زنـدگیبخـش، محرک و حماسی دارد، قرآن به عنوان اساسنامه تربیت دینی هر جا که میخواهد بشر را وادار به عمـل کنـد و تـرس را از انـسان بگیرد میفرماید: به خدا توکل کن «فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِب الْمُتَوَکِّلِینَ» و چون بر [کاری] دل بنهادی بر خـدای توکـل کن که خدا توکل کنندگان را دوست دارد.» (آل عمران/۱۵۹). سیره تربیتی امام حسین در جریان واقعه عاشورا عرصه ظهور ثمرات تسلیم و رضایی است که در بـستر توکـل بـه خـدا بـه جریانی پویا و سازنده مبدل میگردد. امام حسین توکل و رخوت و بیتفاوتی را درهم نمی‌آمیزد و به عنوان یک انسان وارسته که چیزی را خوشتر از عبادت الهی نمیداند به بهانه توکل بر خدا و در قالب عبادت، انفعال و سستی را در پیش نمیگیرد. بلکـه بـا تدبیر و اندیشه و براساس مقتضیات زمان خود گام در راه میگذارد و در ضمن آن با استعانت از خدا و توکل بر او مبـارزه خـود را شروع میکند، از همین روست که در صبح عاشورا در حالی که قدم در میدان کارزار میگذارد میفرماید: «اللَّهُم أَنْتَ ثِقَتِی فِی کُلِّ کَرْبٍ وَ رَجَائِی فِی کُلِّ شِدۀٍ وَ أَنْتَ لِی فِی کُلِّ أَمْرٍ نَزَلَ بِی ثِقَۀٌ وَ عُدۀٌ »(۶).عنصر توکل بر خدا هرگز در واقعـه عاشـورا کـم رنـگ نمیگردد، امام در همه لحظات نبرد با توکل بر خدا در راستای هدایت دشمنان تلاش میکنند، از همـین رو در خطبـه خـود در روز عاشورا پس از موعظه دشمنان میفرمایند: «إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبی وَ رَبکُم»(۷).این رهبر بزرگ با توکـل بـر خداونـد در برابـر عصیان بندگان او بپا میخیزد و در راستای احیای معارف الهی تلاش میکند. با این حال در جریان واقعه عاشورا مراتب سه گانـه تسلیم در برابر ذات اقدس الهی «تسلیم تن، تسلیم عقل و تسلیم دل»(۸)، را در حّد اعلای خود به نمایش میگذارد. فرمایش ایشان هنگام خروج از مکه مبیّن این اصل مهم است: «رِضَى اللَّهِ رِضَانَا أَهْلَ الْبَیْتِ نَصْبِرُ عَلَى بَلَائِهِ وَ یُوَفِّینَا أُجُورَ لصابِرِین»(۹)، تـسلیم در برابر ذات حق و تلاش در راستای انجام تکلیف با توکل بر خدا بیانگر مفهوم پویای تسلیم و رضایی است که در بستر توکل به خدا بارور میشود. صبر ایشان در جریان حادثه کربلا در برابر کلیه مصیبتهایی که بر خود و خانواده گرامی ایـشان وارد شـد نتیجـه توکل به خدا و انتخاب آگاهانه بود. تلاش توام با توکل بر خـدا در راسـتای تحقـق اهـداف متعـالی و تـسلیم بـودن در برابـر اراده خداوند دو عنصر اساسی در مفهوم تسلیم و رضا در جریان تربیت دینی انعکاس یافته در فرهنگ حسینی است.

عبادت آگاهانه

«ظاهر عبادت، عبارت است از انجام پاره‌ای از اعمال توسط اندام بدن، مانند رکوع، سجده و طواف، اما حقیقت عبادت، عبارت است از آنکه انسان خود را در برابر ربّ خویش، در مقام مملوکیت و مربوبیت قرار دهد»(۱۰).عبادت به معنای واقعی به عبودیت منتهی میشود. هدف نهایی از خلقت انسان بنا بر نص صریح قرآن عبادت است، بنابراین هدف نهایی تربیت دینی رساندن آدمی به مرحله عبودیت خداوند است. عبادت در صورتی که با عنصر آگاهی توام باشد نقش مهمی در هدایت انسان ایفا میکند. نماز سمبل عبادات در دین اسلام محسوب میشود. نماز به عنوان مؤکدترین عبادات در دین اسلام از جایگـاه ویـژهای برخـوردار اسـت. خداونـد در قرآن بارها به نقش تربیتی نمـاز اشـاره کـرده اسـت. «إِنَّ الـصلاَۀَ تَنْهَـى عَـنِ الْفَحْـشَاءِ وَالْمُنکَـرِ».(عنکبـوت/۴۵).نمـاز را مـیتـوان اساسیترین عنصر تربیت دینی دانست به گونه‌ای که ترک آن باعث ضایع شدن سایر اعمال است. از همین روست که دوزخیان در پاسخ این سؤال که چه چیز شما را به دوزخ کشاند میگویند «قَالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ» (مدثر/۴۳ ).نماز به عنوان دریچـه‌ی ارتبـاط انسان با خالق تداوم بخش تعالیم تربیتی است. نماز ابزار تربیتی مهمی است که در صورتی که با آگـاهی و شـناخت همـراه شـود، علاوه بر نقش سازندگی متربی نقش اصلاحی نیز به همراه دارد. از همین روست که علی (علیه السلام) در خطبـه ۱۹۹ نهـج‌البلاغـه پیرامـون نقش نماز در اصلاح انسان میفرمایند: «همانا نماز گناهان را چونان برگهای پاییزی فرو میریزد و غل و زنجیر گناهان را از گردن می‌گشاید. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نماز را به چشمه آب گرمی که بر در سرای مردی جریان داشته باشد، تشبیه کرد که اگر روزی پـنج بار خود را در آن شست وشو دهد هرگز چرک و آلودگی در بـدن او نمانـد»(۱۱).نمـاز در تنگناهـای زنـدگی و مـصائب تکیـه گـاه انسانها است. «وَاسْتَعِینُوْا بِالصبْرِ وَالصلاَۀِ وَ إِنَّهَا لَکَبِیرَۀٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِینَ».(بقره/۴۵).در تفکری که بر مبنای تربیـت دینـی صـحیح شکل گرفته است نماز به ادای کلمات خاص در قالب اعمالی معین خلاصه نمـی شـود بلکـه بـه عنـوان فریـضه دینـی محـور سـایر فعالیتهای دینی قرار میگیرد. به همین دلیل است که امام علی در گیر و دار جنگ مترصد وقت نماز اسـت و در مقابـل اعتـراض اصحاب میفرمایند: «اِنَّما قاتَلناهُم عَلی لصََلوۀَ»(۱۲). نماز به عنوان رکن اساسی دین اسلام تنها عاملی است که باعث می شود سیدالشّهدا که با صلابت در برابر حاکمیت یزید قیـام میکند و در جواب دعوت آنها به سازش اعلام میکند: «فَاِنّی لا اَری الْموت اِلّا سَعادَه وَ الْحَیاهَ مَعَ الظالِمین اِلّـا برهـا» مـن در چنـین محیط ذلّت باری مرگ را جز سعادت و زندگی با این ستمگران را چیزی جز رنج و نکبت نمی دانم(۱۳).از دشمن بخواهـد جنـگ را یک روز به تأخیر بیاندازد. نماز و عبادت امام حسین به آگاهی مزیّن است، چرا که او را به غایت تربیت یعنی همان عبودیت رسانده است. چه بسیار بودند کسانی که نماز و عبادتشان را عادت و ناآگاهی تباه کرده بود و از این رو حقیقت نماز که همان احیـای معـارف الهـی اسـت را بـه فراموشی سپردند و ترجیح دادند تن خود را با کثرت نماز رنجور سازند، اما جسم خود را در راه احیای دین الهی آماج تیرهای بلا نسازند و بمانند و در ذلّت زندگی را سپری کنند. زیباترین و ماندگارترین نماز در تاریخ نماز خوفی بود که امام حسین در ظهر عاشورا بر پا کرد. نقل شده که ابوثمامه صیداوی در ظهر عاشورا وقت نماز را به امام یادآوری کرد پس امام فرمود: «یـاد کـردی نماز را؛ خدا تو را از نمازگزاران و ذاکرین قـرار دهـد … پـس فرمـود از ایـن قـوم بخواهیـد دسـت از جنـگ بردارنـد تـا مـا نمـاز گذاریم»(۱۴)

عزّت نفس

«یکی از اهداف مهم تربیت این است که انسان به گونه‌ای تربیت شود که اعتلای روحی بیابد و خود را از پستی و فرومایگی رها ساخته، حرمت، شرافت و شخصیت برای خود قایل شود و بزرگواری خود را در همه حال حفظ نماید»(۱۵).حاصل این نوع تربیت، انسان با صلابتی است که سختی و راحتی و شکست و پیروزی او را به سستی و تباهی نخواهد کشاند و هرگز تن به خواری و زبونی نخواهد داد. این عزت و اقتدار که منشا الهی دارد ارمغان خداوند است به دوستانش. «هر کس سربلندی و عزّت میخواهد، سربلندی و عزّت یکسره از آن خداست.» (فاطر/۱۰)،عزّت که همواره با صلابت و شکستناپذیری متقارن است عبارت است از «حالتی که به انسان استواری و محکمی میبخشد تا مغلوب هیچ چیز و هیچ کس نگردد»(۱۶)عزّت یا همان ٔعزت نفس یکی از مهمترین ثمرات تربیت دینی است. ثمره تربیتی دینی پرورش انسانی است که حرمت، شرافت و شخصیت برای خود قایل است و بزرگواری خود را در همه حال حفظ مینماید. سیره امام حسین در جریان واقعه عاشورا نمود بارز عزّت‌محوری است. سرور شهیدان همواره در گفتار و کردار خویش عزّتمداری را سرلوحه خویش قرار داده بودند. ایشان پیش از حرکت به سوی کربلا در جواب برادرشان محمد حنفیه که از او میخواست برای حفظ جانش با یزید بیعت کند فرمود: «أَنَّهُ لَا أُعْطِی الدنِیۀَ مِنْ نَفْسِی أَبَدا»(۱۷)و حقیقت این است که هرگز تن به پستى ندهم. زیرا مکتب حسین بر پایه عزّت و کرامت انسانی استوار گشته است و اساس شکلگیری این نهضت صیانت و حفاظت از کرامت انسانی است. عزّت محوری در جریان حوادث کربلا مشهودتر و قابل لمستر میشود تا آنجا که حضرت سیدالشّهدا در منازل گوناگون و در جای جای خطبه‌های خود بر ذلّت‌ناپذیری خود تاکید میکنند. «اِلّا، هَمانا زنا زاده فرزند زنازاده، مرا بین دو چیز قرار داده یا مرگ با شرافت و جنگ، یا پذیرفتن ذلّت و خوارى، چه دور است ذلّت از ما، خدا ذلّت را براى ما روا ندارد، وَ هکَذا رسول او و مؤمنان، و دامنهاى پاک و پاکیزه، و شخصیتهاى والا و جانهاى گرانمایه از این که طاعت فرومایگان بر شهادت ارجمندان ترجیح یابد»(۱۸). امام عزّت محوری را در نوع پوشش خود در هنگام شهادت نیز مد نظر دارند. رویکرد عزّتمدارانه امام در جریان حادثه عاشورا مبین این اصل اساسی است که عزّت محوری در اندیشه، گفتار و کردار از جمله مهمترین ثمرات تربیت دینی است.

بحث و نتیجه گیری

 در تربیت دینی به عنوان یک الگوی تربیتی نظامنـد اهـداف، اصـول و شـیوه تربیتـی از تعـالیم الهـی نـشات گرفتـه اسـت و سـیره معصومین مبین این نکته است که تربیت دینی، تربیت نظامندی است که از حوزه نظریـه‌هـای آرمـانی خـارج شـده جامـه عمـل پوشیده است. در همین راستا سیره امام حسین به عنوان سومین پیشوای شیعیان مبین الگویی جامع و کامل در حـوزه تربیـت دینی است. اهداف تربیت دینی در سیره امام حسین نشات گرفته از تعالیم متعالی اسلام است. بر همین اساس هـدایت متربیـان در راستای تحقق حیات طیبه که به گسترش طهارت و پاکی در کلیه شئون زندگی متربیان می‌انجامد اهداف واسـطه ایـست کـه در نهایت متربیان را به هدف نهایی که همان قرب الهی است رهنمون میسازد. تربیتی دینی در سیره امام حسین، تربیتی جامع است که کلیه شئون زندگی انسان را شامل میشود. تحقق اهداف این تربیت در سایه: الف)ایفای نقش فعال مربی در قالب اکتفا نکردن به نشان دادن راه صحیح و در صورت لزوم بردن متربی به دنبال خود”ایصال الی المطلوب. ب)رعایت اصول تربیت دینی محقق میگردد. این اصول کـه از آمـوزه هـای دینـی سرچـشمه گرفتـه اسـت و بـر اسـاس شـناخت ویژگیهای متربی (انسان) شکل گرفته است عبارتند از: عفو و مثبت‌نگری در راستای هدایت انسانها، در نظر گرفتن تفاوتهای فردی، و عملگرایی در جریان تربیت دینی. مثبت نگری در جریان تربیت دینی نشات گرفته از تعالیم اسلامی است. زیرا بر اساس آمـوزه‌هـای دیـن اسـلام انـسان موجـودی فطرتاً الهی است که همواره امکان تربیت و هدایت او وجود دارد رویکرد امام در عفو توبه کنندگان سپاه دشمن از ایـن اصـل مهـم نشات میگیرد. تفاوتهای فردی متربیان ویژگی مهمی است که نادیده گرفتن آن مانع بزرگی در راه تحقق اهداف تربیت محسوب مـیشـود. اهمیـت این اصل مهم تا حّدی است که در واقعه عاشورا نیز در رویکرد تربیتی امام حسین جایگاه ویژه‌ایی دارد. عمل گرایی مربی در جریان تربیت دینی اصل مهمی است که میتوان آن را یکی از عوامل شکلگیری حادثه کربلا بـه حـساب آورد زیرا امام حسین به عنوان رهبر و مربی جامعه اسلامی تنها به ارشاد زبانی اکتفا نمـیکنـد و آمـوزههـای تربیتـی اسـلام نظیـر جهاد، نماز، امر به معروف و نهی از منکر و عفو و گذشت را در سختترین شرایط جامه عمل میپوشانند. تربیت دینی شجره طیبه‌ایست که ثمره آن در نهایت تحقق حیات طیبه است. برخی از بارزترین پیامدهای تربیت دینی که در سـیره عملی امام حسین در واقعه عاشورا مشهود است عبارتند از: حفظ حدود الهی، توکل، تسلیم و رضا، عبادت، عـزّت نفـس، نمـود بارز این اوصاف در سیره امام حسین تربیت دینی است که در بُعد فـردی بـه ثمـر نشـسته اسـت و عملکـرد ایـشان در واقعـه عاشورا تلاش در راستای نهادینه کردن تربیت دینی و به ثمر نشستن این شجره طیبه در سطح اجتماعی است.

                                                                                                                             نویسندگان:راضیه بدیعیان و دکتر رضا علی نوروزی

پی‌نوشت:

۱٫باقری. نگاهی دوباره به تربیت اسلامی،

۲ .مجلسى . بحار الأنوار،ص۳۶۷

۳ .کلینی. اصول کافی، ج ۲ ،ص۱۴۰٫

۴٫سید بن طاووس.اللهوف ،ص۹۱٫

۵٫مشکینی، درسهای اخلاق ،ص۱۱۵٫

۶٫شیخ مفید. الإرشاد، ص۹۶ .

۷٫مجلسى، بحار الأنوار  ج ۴۵ ، ص۹٫

۸٫مطهری. عدل الهی ،ص۲۶۶٫

۹٫مجلسى. بحار الأنوار، ج ۴۴ ،ص۳۶۷٫

۱۰٫باقری. نگاهی دوباره به تربیت اسلامی،ص۸۱٫

۱۱٫نهج البلاغه،ص۲۳۵٫

۱۲٫عاملی حر. وسائل الشیعه،ص ۱۹۹٫

۱۳٫طبری. ج۵ ،ص ۴۰۴٫

۱۴٫قمی . منتهی الآمال ،ص۵۰۴٫

۱۵٫جوادی آملی، کرامت در قرآن ،ص۲۱-۲۳ .

۱۶٫راغب اصفهانی. المفردات ،ص۳۳۳-۳۳۲٫

۱۷٫سید ابن طاووس، اللهوف،ص۲۷٫

۱۸٫همان

همچنین ببینید

نقش خانواده در تربیت فرزندان [قسمت دوّم]

(ادامه از قسمت قبلی..) در دسترس بودن ابزار كج‌روي و بي‌ديني دومين مشكلي كه خانواده‌ها …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
8 + 2 =