خانه / تربیت / اعتماد به نفس

اعتماد به نفس

حجت الاسلام ابراهیم اخوی؛ روان‌شناس

اشاره

یکی از پرسش‌های جدی دوره نوجوانی که در کارهای تربیتی با آن روبرو می‌شوید، سوال درباره اعتماد به نفس است که به شیوه‌ها و جملات گوناگونی مربیان درگیر آن می‌شوند. گاهی از ما می‌خواهند میزان خودباوری آنها را بسنجیم، زمانی شکایت دارند که اعتماد به نفس ندارند و گاهی هم از ما روش‌های افزایش خودباوری را جستجو می‌کنند. برای آمادگی جهت پاسخ دادن به چنین درخواستی، در سه محور مطالبی را مرور می‌کنیم. محور نخست به بررسی معنای خودباوری و زوایای دید مرتبط با آن اختصاص می‌یابد. در محور دوم به دلایل کاهش خودباوری پرداخته و در محور سوم، راهکارهای ارتقای اعتماد به نفس ارائه می‌شود.

محور اول) معنای خودباوری

۱) نگاه توحیدی

پیش از هر اقدامی، لازم است اعتماد به نفس را درست ترجمه کنیم تا منافاتی با اعتماد به خدا نداشته باشد. برخی خودباوری را مغایر اعتماد به خداوند دانسته و از آن به بدی یاد می‌کنند در حالیکه خودباوری به معنای شناختن، پذیرفتن و به کارگیری توانایی‌هایی است که از سوی خداوند به ما ارزانی شده است. با این نگاه، نه تنها هیچ نوع خودخواهی در میان نخواهد بود، بلکه فعال سازی همسو با وظایفی که از ما انتظار می‌رود، سبب برون رفت از خودمحوری است.

۲)معرفی آری؛ تعریف خیر!

عده‌ای از نوجوانان، گمان می‌کنند با بیان کردن توانمندی‌های خود به دیگران، دچار خودستایی شده و حق چنین کاری ندارند، در حالیکه خودباوری با خودستایی متفاوت است. ما از نگاه اخلاق مجاز به خودستایی نیستیم و آن را عاملی برای پسرفت می‌دانیم ولی قصه خودباوری به نوعی دیگر است. ما مجاز به معرفی خود هستیم ولی اجازه تعریف از خود را نداریم؛ زیرا ممکن است سبب غرور و جاماندن ما از قافله پیشرفت گردد. در روایتی از امیرالمومنین علی علیه‌السلام در غررالحکم آمده است: «الاعجاب یمنع الازدیاد؛ خودپسندی از پیشرفت و افزودن کمال به خود باز می‌دارد.»  آنچه ما به دنبال آن هستیم، معرفی دستاوردهایی است که در سایه لطف خداوند و تلاش خود به آن رسیده‌ایم. با این معرفی به دیگران اعلام می‌داریم که در چه زمینه‌ای می‌توانند روی ما حساب باز کنند. در سوره یوسف، زمانی که حضرت می‌خواهند خود را به عزیز مصر معرفی کنند از او می‌خواهند که ایشان را برای خزانه‌داری در نظر بگیرند، زیرا وی هم حسابداری را به خوبی می‌داند و پاک‌دست است؛ قال اجعلنی علی خزائن الارض انی حفیظ علیم» این دو واژه‌ای که در معرفی حضرت یوسف(ع) ازخودشان آمده است، دلیلی بر این ادعاست.

۳) به دست آوردنی

برخی از متربیان گمان دارند که اعتماد به نفس ارثی است و هر کس پدر و مادر با اعتماد به نفس بالایی دارد، به صورت ژنتیک به خود او هم سرایت می‌کند. این گمان هم نادرست است. خودباوری ارثی نیست و اگر در پدر و مادرهای ما چنین خصوصیتی کمرنگ بوده، معنایش این نیست که حتما ما هم دچار آن خواهیم شد. ما در هر شرایطی می‌توانیم اعتماد به نفس را در خودمان تقویت کنیم. تنها ارتباط اعتماد به نفس با خصوصیات والدین و اطرافیان نزدیک این است که با الگوبرداری از آنان، مدل جدیدی در ما ایجاد می‌شود. همچنین والدین دارای اعتماد به نفس کافی با بهره‌گیری از روش‌های تربیتی درست، شرایط روحی و شخصیتی بهتری برای فرزندان خود فراهم می‌کنند و سطح اعتماد به نفس و استقلال آنها را افزایش می‌دهند. روان‌شناسان می‌گویند: اگر در دوران کودکی به خاطر بازی ضعیف به عنوان نفر آخر یارکشی می‌شدید، می‌توانید از این پس با افزایش توان خود به عنوان اولین نفر یارکشی شوید.

۴) تدریجی بودن

شکل‌گیری هر یک از خصوصیات فردی، در طول زمان امکان‌پذیر است. زمان زیاد و دلایل گوناگونی سبب کاهش خودباوری در افراد می‌گردد، به همان نسبت مدت طولانی لازم است تا خودباوری بیشتری جایگزین گردد. شرکت در یک کارگاه آموزشی یا مطالعه یک کتاب، فقط ممکن است اطلاعات اولیه و نقشه راه برای رسیدن ما به خودباوری بالا را فراهم کند ولی برای افزایش واقعی آن نیازمند فرصت کافی برای جایگزینی تجربه‌های موفق به جای مشکلات قدیمی هستیم تا باور تازه در وجود ما جوانه زند.

۵) درجه‌بندی شدن

گاهی نوجوان با این جمله شروع می‌کند: “من اعتماد به نفس ندارم”. این جمله صحیح نیست؛ چون هم گفتن این جمله نیازمند اعتماد به نفس است و هم خودباوری ما در برخی از زمینه‌هایی که در آن تجربه‌های موفقی داریم بالا و در برخی دیگر پایین است. به عنوان مثال ممکن است در امتحانات هر ترم موفقیت خوبی به دست آورده باشیم و از اعتماد به نفس بالایی برخوردار باشیم ولی در ارتباط گرفتن با دیگران چنین نباشیم. هر یک از ما در موقعیت‌ها و کارهای گوناگون، توان متفاوتی از خودباوری را ارائه می‌نماییم. همه از سرمایه اولیه خودباوری برخوردارند؛ برخی از آن آگاهی دارند و می‌توانند آن را به کار گیرند ولی عده‌ای هم نه می‌دانند و نه می‌توانند آن را شکوفا سازند. از این رو، یکی از وظایف مربیان تربیتی، سوق دادن متربیان به سمت داشته‌های اولیه‌ای است که خداوند در وجود آنها به ودیعت نهاده است.

۶) نشانه‌های خودباوری پایین و بالا:

کسانی که از اعتماد به نفس پایین برخوردارند، می‌توانند با این نشانه‌ها خود را بشناسند و در صدد حل مشکلات خود برآیند:

از شخصيت واقعي خود گريزانند.؛ خودستا و گزافه گو هستند.؛ نقاط ضعف خود را مي‌پوشانند.؛ خجالتي و كمرو هستند.؛ به پنهان كاري راغبند.؛ هميشه خود را با ديگران مقايسه مي‌كنند.؛ دچار وسوسه و اضطرابند.؛ انتقاد پذير نيستند.؛ عصبي هستند.؛ اصرار بر برتري خود دارند.؛ انزوا طلبند.؛ استقامت درسختي ها ندارند.؛ مسخره كردن ديگران را دوست دارند.؛ شوخي مي‌كنند ولي تحمل شوخي ديگران را ندارند.؛ از نظم و برنامه گريزانند.؛ پرتوقع‌اند.؛ احساس حقارت مي‌كنند.؛ عيوب ديگران را آشكار مي‌كنند.؛ ديگران را سرزنش مي‌كنند.؛ خود را بي‌ارزش نشان مي‌دهند.؛ شروع كارها را به تعويق مي‌اندازند.؛ در تصميم‌گيري مشكل دارند.؛ بر امور بي‌ارزش تاكيد دارند.؛ نياز خود براي كمك گرفتن از ديگران را مخفي مي‌كنند.؛ سعي در جلب رضايت ديگران دارند و محتاج تاييد آنها هستند.؛ به خطر كردن و ماجراجويي علاقه‌اي ندارند.؛ از نظر عاطفي بي‌قرارند..

در مقابل، آنان که خودباوری در خور تحسینی دارند، ویژگی‌های این چنینی دارند:

خود را دوست دارند و براي ديگران ارزش قائلند.؛ درسخن گفتن متين وآرامند.؛ در جمع حرف مي زنند و از حق  خود دفاع مي كنند؛ چهره بشّاش ، مطمئن و اميدواري دارند.؛ وظيفه شان را به خوبي انجام مي دهند.؛ بيشتر از خود توقع دارند تا ديگران.؛ به لياقت و مهارت خود نسبتا مطمئنند.؛ ازشكست و محروميت ديگران شاد كام نيستند.؛ براي كار وزندگي خود برنامه دارند.؛ عجول نيستند.؛ منظم و دقيقند.؛ از شكست ها پند مي گيرند.؛ دربرابر مشكلات و رويدادهاي سخت زندگي صبور،آرام ومتين مي نمايند.؛ به خدا و مقدرات الهي خوشبين هستند.؛ خود را پرقدرت مي دانند.؛ بر عقايد و پندارهاي پوچ پيروز مي شوند.؛ هميشه محبوب ديگرانند.؛ با ثبات وبا اراده اند كه قدرت انتقال افكار خود به ديگران را دارند.؛ از آگاهي معنوي برخودارند.؛ افرادي روشنفكر و با ادراك و پذيراي ارزشها، ايده ها و عقايد جديدند.؛ افرادي برجسته و موفق محسوب مي شوند.؛ سرنوشت خود را، خودرقم مي زنند.؛ همه كارهايشان حساب شده است.

محور دوم) دلایل کاهش خودباوری:

دلایل متعددی در طول زندگی سبب کاهش خودباوری در افراد می‌شوند که برخی از آنها اشاره می‌شود:

  1. سبک‌ تربیتی ناصحیح

سبک‌های تربیتی بر اساس دو محور حمایت و توقع والدین از فرزندان تنظیم می‌شود. والدینی که در این دو محور تعادل برقرار نکرده باشند، احتمال پرورش فرزندانی حقیر و با خودباوری ضعیف در آنها می‌رود. در سبک تربیتی نادرست از اهرم‌هایی مانند مقایسه، تبعیض، زورگویی به فرزندان، تنبیه، کنترل شدید، وابسته نگاه داشتن فرزندان به جای مستقل‌پروری آنها، مجادله، حمایت افراطی از فرزندان و مانند آن دیده می‌شود که کودک را از دسترسی به کشف واقعی خویش دور ساخته و دچار مشکل می‌کند.

  1. شکست‌ و محدودیت‌

کسانی که تجربه شکست در زمینه‌های مختلف زندگی داشته‌اند، از جهت میزان خودباوری در سطح پایین‌تری قرار دارند. این افراد به دلیل ناکامی‌های پی در پی و محدودیت‌هایی که سد راه آنها بوده است، نتوانستند به خود واقعی‌شان نزدیک شده و به اندازه کافی تجربه‌اندوزی نمایند. شکست‌ زیاد سبب می‌شود فرد گمان کند به اندازه کافی توانمند نیست و به همین دلیل در تصمیم‌های بعدی خود قبل از هر چیزی ناکامی را در ذهن خود تداعی می‌کند و مانع پذیرش موقعیت‌های جدید از موفقیت است.

  1. بیماری‌ و محرومیت‌

زمانی که بیماری خاصی در فرد وجود داشته و سال‌های زیادی گریبانگیر او باشد، سهم مهمی در کاهش خودباوری او خواهد داشت. به ویژه اگر این بیماری قابل مشاهده برای دیگران باشد. مشکلاتی مانند لکنت زبان، نقص‌های جسمی و مشکلاتی که در ظاهر افراد پدید می‌آید، در این گروه از دلایل قرار می‌گیرند. محرومیت‌های شدید مالی، فرهنگی، اعتبار ناکافی خانوادگی و نیز دسترسی نداشتن به شرایط عمومی موفقیت هم در کاهش خودباوری نقش دارد.

  1. تصور نادرست از خود

مهم‌ترین دلیل کاهش خودباوری را باید در تصور نادرست از خود تعریف کرد. افرادی که به دلایل گوناگون مانند قضاوت‌های نابجای والدین و اطرافیان، ناتوانی در کنترل رفتارهای ناپسند و مانند آن دچار منفی‌نگری نسبت به خود شده‌اند، در معرض کاهش خودباوری هستند. این تصور ناصحیح که روان‌شناسان از آن به عنوان خودپنداره منفی یاد می‌کنند، باعث می‌شود فرد خود را شخصی ضعیف، ناتوان، محکوم به شکست، بد و ناکارآمد تصور کند و از قافله پیشرفت باز ماند.

  1. سبک زندگی نامناسب

نداشتن خواب کافی، زندگی همراه با استرس فراوان، نداشتن رژیم تغذیه سالم، کنار گذاشتن ورزش و تحرک در زندگی، سردرگمی در استفاده از فناوری روز، ارتباط‌های بیهوده و غیرقابل کنترل، داشتن روحیه مهرطلبی و تمنای محبت از دیگران، بی‌اعتنایی به اشتغال یا نداشتن شغل مناسب، نداشتن تفریحات سالم و روی‌آوری به تفریحات زیان‌آور مثل اعتیاد به بازی‌های رایانه‌ای، همگی مثال‌هایی از سبک زندگی نامناسب هستند که به مرور از توان فرد کاسته و او را فردی ناموفق معرفی می‌کنند.

  1. برتر انگاشتن دیگران

یکی از دلایل ناکافی بودن خودباوری، برتر انگاشتن دیگران است تا جایی که فرد خود را فراموش کرده و تمام توجه خود را به توانایی دیگران معطوف می‌دارد. افرادی که موفق‌تر از ما هستند، تا وقتی که در حد یک الگو و محرک برای پیشرفت باشند، سازنده‌اند ولی زمانی که تبدیل به یک الهه بی‌عیب و نقص شده و در ما آه حسرت را بلند می‌کنند، دیگر آن کارآیی را ندارند. پذیرش این موضوع که دیگران هم نقص‌هایی دارند و غیر از معصومین که انسان‌های کاملی هستند، سایرین ضعف‌هایی دارند که با آنها کنار آمده‌اند؛ نه اینکه چون بدون هر گونه نقصی می‌باشند، پس می‌توانند بهترین باشند!

  1. بدبینی نسبت به زندگی

نگرش منفی نسبت به زندگی، تحصیل، محبت، تلاش برای موفقیت، بیهوده‌انگاری همه برنامه‌ها به دلیل نگاه منفی نسبت به نتیجه، سبب می‌شود فرد از خودباوری کافی برخوردار نشده و انرژی روانی خود را در مسیر ناکامی هزینه نماید. تلقین‌های منفی و بزرگ‌نمایی از مشکلات فردی و اجتماعی، به این آسیب دامن زده و شکل‌گیری زمینه موفقیت را دچار مشکل می‌کند.

محور سوم) راهکارهای ارتقای خودباوری

  1. تکیه‌گاه معنوی

تا زمانی که ما برای خود و تنها اهداف شخصی مان قدم برمی‌داریم، تحول خاصی رخ نمی‌دهد ولی آنگاه که با نیتی سرشار و عزمی فراتر از مصلحت‌های فردی به میدان موفقیت قدم می‌نهیم، سرعت بیشتری به دست می‌آوریم و احتمال رسیدن به نتیجه در ما چند برابر می‌شود. با سوق دادن نوجوان فضیلت‌خواه به سوی خداوند و قدرت بی‌انتهای او، می‌توان تکیه‌گاهی محکم برای تلاش‌های نوجوان خلق کرد و او را به پیوندی عمیق میان معنویت و موفقیت نزدیک نمود. نوجوانی که در همه حال خداوند را همراه خود می‌بیند، باوری استوار نسبت به توانایی‌های خود پیدا کرده و از طی مسیر خسته نخواهد شد.

  1. تصور تازه

برداشت‌های ما از خودمان یا بدون واسطه است یا همراه وساطت دیگران. به تعبیر قرآن در سوره قیامت، «ان الانسان علی نفسه بصیره؛ قطعا انسان‌ها بر خودشان آگاهی دارند». زمانی که ما درک درستی از توانمندی‌های خود داشته باشیم و برای آن ابتدا خداوند را شاکر گردیم و سپس درصدد شکر عملی نعمت یعنی شکوفاسازی و بکارگیری آن برآییم، شرایط بهتری برای خود رقم می‌زنیم. در این میان وجود مزاحمی به نام برچسب‌ها که از سوی دیگران روی ما حک می‌شود، موجب انحراف از واقعیت شده و در بسیاری از موارد شناخت ما را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. تصور کنید نوجوانی که از هوش کافی برخوردار است، به دلیل اظهار نظر اطرافیان ممکن است هیچ گاه توانایی خود را باور نکند و با نوعی خودپنداری طرف باشد که به رشد او منتهی نمی‌شود. از این رو پیشنهاد می‌شود با ارزیابی صحیح و به روز از خود و چیدن موفقیت‌ها در کنار برچسب‌ها، به نوجوان کمک کنید تا باور تازه‌ای از خود داشته باشد و از چنگال منفی نگری نسبت به خود رها شود.

  1. تجربه‌های نو

به همان اندازه که شکست‌های کوچک و بزرگ در زندگی نوجوان،‌ زمینه‌ساز خودباوری ضعیف می‌شوند، فراهم ساختن زمینه مسئولیت پذیری جهت رسیدن به موفقیت‌های کوچک نیز گام مهمی در ارتقای خودباوری است. بر این اساس توصیه می‌شود نوجوان را در معرض تجربه‌های مثبت تازه‌ای قرار دهید تا با توانمندی واقعی خود بهتر آشنا شده و راه را برای شکوفایی استعدادهای اسیر در تجربه‌های تلخ گذشته بازگشاید.

  1. مثبت‌اندیشی

توجه به جنبه‌های مثبت در کنار رویدادها و معنادهی به شکست‌ها، بخشی از برنامه ارتقای خودباوری نوجوان است. تا زمانی که نوجوان به پیروی از دیگران کلی‌گویی‌های منفی را تکرار می‌کند، انگیزه کافی برای رسیدن به قله‌های موفقیت را نخواهد داشت؛ زیرا او بر این گمان است که تلاش‌های کنونی‌اش بی‌فایده بوده و کامیابی از آن کسانی خواهد بود که شرایط خانوادگی بهتر، اعتبار اجتماعی بالاتر، ثروت و قدرت را داشته باشند. در این میان می‌توان با مثال زدن از افرادی که گردنه‌های دشوار رسیدن به قله را با موفقیت پشت سر گذاشته‌اند، در کنار آموختن نحوه درست اندیشیدن، می‌تواند فضای فکری و احساسی تازه‌ای را برای نوجوان رقم زند.

  1. الگوهای متعادل

از آنجایی که افراد با میزان خودباوری پایین، به شدت نسبت به انسان‌های موفق دچار خطا بوده و آنها را از هر نظر بهترین می‌دانند، داشتن دوستان و اسوه‌هایی که توانسته‌اند مسیر موفقیت را گام به گام و مبتنی بر تلاش و برنامه طی کنند، در جان نوجوان حرکتی نو ایجاد می‌کند. مطالعه سرنوشت انسان‌های موفق در عصر کنونی مانند ورزشکاران، کارآفرینان، هنرمندان، شخصیت‌های علمی و دینی و همه آنهایی که با یافتن و پذیرفتن توانایی‌های اهدایی از سوی خداوند، به شکوفایی آن همت گماردند، بخشی از این برنامه است.

  1. تعدیل انتظارات

بخشی از فروپاشی اعتماد به نفس در نوجوان، مرهون انتظارات بالا و بیرون از توان اوست که معمولا از والدین کامل‌نگر یا مسئولان آموزشی آرمان‌خواه سر می‌زند و موجی از ناامیدی را در ساحت روانی نوجوان می‌آفریند. بر این اساس، سفارش می‌شود تا همراهان نوجوان از انتظارات زیاد و نگاه همراه با توقع فراتر از توان، دست برداشته و آنچه مقدور نوجوان است را بپذیرند تا باوری اولیه برای برداشتن گام‌های بعدی ایجاد شود..

  1. داشتن حق اشتباه

ترس از اشتباه، از دلایلی است که نوجوان را از انجام کارهای مهم و پذیرش مسئولیت باز می‌دارد و توان واقعی او را در هاله‌ای از ابهام حبس می‌کند. زمانی که نوجوان بپذیرد همه آدم‌های موفق درصدی از اشتباه در انجام کار را طبیعی دانسته و آن را لازمه رسیدن به شرایط ایده‌آل می‌دانند، و آنگاه که همراهان نوجوان در گفتار و رفتار خود چنین فرصتی را در اختیار نوجوان می‌گذارند، این ترس فرو ریخته و زمینه رشد خودباوری فراهم می‌شود.

منابع جهت مطالعه بیشتر:

  1. احمد برجعلی، تحول شخصیت نوجوان(با تاکید بر شیوه های فرزندپروری)، تهران، وراش دانش، چ۱، ۱۳۸۴
  2. اسماعیل بیابانگرد، روان‌شناسی نوجوانان، تهران، انتشارات دفتر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۸٫
  3. حسین نجاتی، روان‌شناسی نوجوانی، تهران، نشر بیکران، بی‌تا.
  4. دکتر شکوفه موسوی، رابطه والدین و نوجوان، تهران، قطره، چ۴، ۱۳۹۱
  5. دن فونتنل، کلیدهای رفتار با نوجوانان، ترجمه مسعود حاجی زاده، تهران، صابرین، چ۳، ۱۳۷۸٫
  6. راب پارسونز، آنچه والدین باید درباره نوجوان بدانند، ترجمه نداشادنظر، تهران، قطره، چ۱، ۱۳۸۷٫
  7. راس کمبل- گری چپمن، چگونه فرزند بالغ خود را تربیت کنید؟ ترجمه طیبه احمدی، قم، خردآذین، ۱۳۸۹٫
  8. کارن مارتین و جین والبریج، فرزند نوجوان من، ترجمه علیرضا کاربخش، تهران، نشر شولا، چ۱، ۱۳۸۴(پرسش و پاسخ)

همچنین ببینید

مربی می داند که…

تربیت از جمله اموری است که سهل ممتنع به نظر می رسد. از سویی ریزه …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
15 + 25 =