خانه / طرح درس / روش درسنامه نویسی۳

روش درسنامه نویسی۳

محمدحسین فروغی

مقدمه

اگر یادتان باشد در آغاز این سفر یعنی بخش اول از روش درسنامه نویسی ، سرفصلهایی چون تعیین موضوع ، تعیین مخاطب،تعیین سبک،تقسیم بندی متن و.. به طور گذرا مورد گفتگو قرار گرفت و قرار شد در سلسله این یادداشت ها هر یک از این بخش ها و عناوین را به طور مفصل و مستقل مورد بررسی قرار دهیم.این وعده در شماره قبل نشریه با گفتگو پیرامون «تعیین موضوع»در قدم اول محقق شد اما آنچه در این شماره از آن سخن خواهیم گفت «الزامات تعیین مخاطب» است.

هدف ؛ سیبل مقابل!

اگر تا به حال برای تمرین و یا مسابقه تیراندازی به باشگاه تیراندازی و یا میدان تیر رفته باشید دیده اید که به هریک از افراد حاضر ۱۳ عدد فشنگ داده می شود.این ۱۳ عدد فشنگ باید در دو نوبت به سمت سیبل یا همان هدف شلیک شود.یکبار سه تیر و بار دوم ده تیر باقی مانده.اصطلاحا به سه تیر اول تیر «قِلِق» می گویند.حکمت تیرهای قِلِق این است که مخاطب می تواند با استفاده از آنها به یک نکته طلایی دست پیدا کند:«آیا هدف را درست انتخاب کرده ام؟»این همان نکته ای است که فرمانده یِ میدانِ تیر هم ، پیش از فرمان شلیک آن را به شما گوشزد می کند:«هدف؛سیبل مقابل!» بنابر این برای همه کسانی که اهل شکار و یا به طور کلی تیر اندازی هستند می دانند اولین قانون در این فن عبارت است از:«تعیین هدف و تمرکز بر روی آن».

با در نظر گرفتن این اصل که «در مَثَل مناقشه نیست» به سراغ حرف اصلی خودمان یعنی موضوع بخش سوم روش درسنامه نویسی می رویم : درسنامه نویسی بی شباهت به تیراندازی نیست.شما هدفی دارید به نام «مخاطب» و قرار است درسنامه را متناسب با نیاز و اقتضائات او تنظیم و مرتب کنید حالا تصور کنید که شما مخاطبتان را درست نشناخته باشید و یا نتوانید برای انتقال مفاهیم بر روی او تمرکز کنید طبیعتا هرگز نخواهید توانست درسنامه خوب و مناسبی را تولید کنید.

یک مثال

حرفم را با یک مثال روشن تر بیان می کنم:

از شما خواسته اند پیرامون سرفصلی با عنوان «دشمن» و موضوعات ذیل آن درسنامه ای را تولید کنید.طبیعتا اگر مخاطبین شما دانش آموزان ابتدایی و دوره اول متوسطه باشند باید درسنامه شما از نظر محتوا و شکل ساده تر از درسنامه تولیدی برای دوره های بالاتر باشد.یعنی برای مثال برای مخاطب نوجوان باید از اطلاعات کمتر و مثالهای بیشتر بهره گرفت و انواع دشمن را در قالبهای محسوس و عینی تر توضیح داد.در این نوع درسنامه به دلیل اقتضائات سنی مخاطب حتی شما مجاز خواهید بود از محتواهای تکراری استفاده کنید در مقابل نسبت به مخاطب جوان و بزرگسال باید از محتواهای بیشتر و همچنین با رویکرد تحلیلی بهره بگیرید.در این نوع درسنامه حرفهای تکراری و پیشتر گفته شده و دوری از نوگرایی زحمات شما را بی اثر خواهد کرد.

خلاصه اینکه به قول ملای رومی:

چون که با کودک سر و کارت فتاد

پس زبان کودکی باید گشاد

و به قول سعدی شیرازی:

حکایت بر مزاج مستمع گوی

اگر خواهی که دارد با تو میلی

یک اصل

این همان اصلی است که حتی خدای متعال نیز در برنامه ریزی برای بعثت انبیا و هدایت مردم-علی رغم اتصال وحیانی با ایشان- به آن توجه کرده و بر همین اساس برای هر قومی رسولی از میان خودشان انتخاب کرده که هم زبان و هم فرهنگ ایشان باشد تا نسبت به مخاطب خود دچار ابهام نبوده و از چم و خم ارتباط با آنها آگاهی داشته باشد. این همان اصلی است که رسول خدا بدان اینگونه اشاره می کند:« إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى‏ قَدْرِ عُقُولِهِمْ‏»[۱]؛ همانا ما انبیاء مأمور شده ایم تا مردم را به قدر درک و فهمشان مورد خطاب قرار بدهیم و در بیان امیرِ بیان امیرالمؤمنین علی ع اینگونه منعکس شده است: «أَحْسَنُ الْكَلَامِ مَا لَا يَمُجُّهُ الْآذَانُ وَ لَا يُتْعِبُ‏ فَهْمُهُ‏ الْأَذْهَان»‏[۲]؛بهترین سخن آن است که برای گوش ها ناخوشایند و درک آن برای فهم مردم سخت نباشد.

بنابر این تعیین مخاطب دخل زیادی در انتخاب زبان و شیوه ارائه درسنامه و حتی انتخاب موضوع دارد.توضیح مورد اخیر اینکه در بسیاری از موارد شما پس از تعیین مخاطب به سادگی می توانید عناوین اصلی دغدغه مندی آنها را پیدا کرده و تمرکز خود را بر روی آنها بگذارید.برای مثال وقتی می دانید مخاطبان درسنامه شما دختران دبیرستان های یکی از مناطق شمال شهر تهران هستند با جستجویی کوتاه از مسئولین آن منطقه می توانید لیستی از اهم دغدغه های موجود در جامعه هدف خود را شناسایی و بر اساس آن درسنامه خود را تولید کنید.ناگفته نماند همواره دغدغه هایی وجود دارد که مشترک میان چند جامعه هدف و یا همه آنهاست در اینصورت شما باید دغدغه واحد را با زبان و زوایای مختلف برای مخاطبین گوناگون طرح کنید همانگونه که در مثال «دشمن»بیان شد.

معیارهای دسته بندی مخاطب

شما می توانید مخاطبین خود را به شیوه های گوناگون و با معیارهای مختلف دسته بندی کنید.در جدول زیر مخاطب شناسی نگارنده نسبت به مخاطبین در یکی از شهرهای شمالی ایران درج شده است:

جنسیت:مردþزنþ

مذهب:شیعهþ سنیþ

سن:کودکo نوجوانþ جوانþ میانسال oسالمندo

علائق مذهبی:کمo متوسطþ زیادo

انگیزه پیگیری بحث:کمo متوسطþ زیادo

میزان اطلاعات عمومی:کمo متوسطo زیادþ

پس از تعیین مشخصات کلی مخاطب و  بر اساس فاکتورهای: نیاز،تمایلات،ظرفیت و شرایط مکانی و زمانی موضوع «راه های حفظ تازگی و طراوت»برای تولید درسنامه انتخاب شد.

در پایان و برای نمونه، شروع دو درسنامه با دو مخاطب متفاوت یعنی دانش آموز و دانشجو را بر اساس یک موضوع واحد ملاحظه می فرمایید.

من و کتابام!

مخاطب: نوجوان

[اگر درسنامه در کلاس درسی برگزار می شود مربی از دانش آموزان بخواهد کتاب های درسی خود را روی میز بگذارند و اکر در محیطی غیر از مدرسه برگزار می شود با مثال های دیگر مثلا پیراهن یا گوشی همراهشان این بحث را توضیح دهد] بچه ها یه نگاهی به کتاب های درسی تون بندازید به جلدش به صفحاتش.یه سؤال:این کتاب از روزی که خریدید همین شکلی بود؟حس شما چی؟حس شما نسبت این کتاب از اول مثل همین حسی بود که الان دارید؟یادتون میاد چطور با دقت کتابهاتون رو جلد می کردید.روزهای اول با چه دقتی سعی می کردید مرتب توی کتابهاتون بنویسید.اگر یه غلط املایی پیدا می شد خط می زدید یا پاک می کردید؟چرا ما وقتی کتابهامونو تازه و نو خریدیم مراقبشون هستیم اما بعد از یه مدتی آروم آروم اون حس های خوبمونو از دست می دیم.مثلا کنار سفره غذا وقتی داریم آبگوشت می خوریم بدون توجه کتابمونو باز می کنیم و بی خیال کثیف شدنشون هستیم.یا حتی وسط اتاق کتابهامونو میریزیم و برامون مهم نیست اگر کسی روشون پا بگذاره یا داداش و خواهر کوچیکترمون اون رو پاره کنه؟راستی چرا ما اینجوری میشیم؟!!

راز تازگی و طراوت

مخاطب:دانشجو

آغاز هر چیزی طبیعتا با تازگی و طراوتی همراه است که این تازگی و طراوت به مرور زمان جای خودش را به کنهگی و فرسودگی میدهد.ترم اولی که آدم وارد دانشگاه میشود برنامه ریزی مرتب و خوبی برای خودش دارد و فکرهای بزرگی میکند اما بعد از مدتی حس بد تکراری شدن به سراغ آدم میاید و آدم میگردد تا کارای تازه و جدید انجام دهد به قول معروف «لکل جدید لذه»؛تا چیزی جدید است لذت بخش است.اونهایی که کلاس های ورزشی رفتند میدانند منظور ما دقیقا چیست.روزهای اول سر ساعت با لباس های مرتب و رعایت رژیم غذایی حاضر هستند اما بعد از مدتی به این کار شک می کنند و بعد هم تمام.مارکسیستها معتقدند این فرسودگی در ذات جوامع و آدمهاست و اونها چه بخواهند چه نخواهند دچار این عارضه میشوند اما اسلام با یک قانون عقلی این حرف را رد می کند. اسلام میگوید برای هر معلول یک علت وجود دارد شما اگر کهنه میشوید حتما علتی دارد باید علت را پیدا کرد و برطرف کرد تا معلول هم از بین برود.

[۱] اصول کافی ج۱ ص۲۳

[۲] عیون الحکم و المواعظ ص۱۲۶

همچنین ببینید

طرح درس انسان شناسی

طرح درس انسانی شناسی با هدف شناخت بیشتر خود است. (قبل از مراجعه به اصل …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *