خانه / تشکل / از حيات تا ممات يك تشكل / معرفي تشكلي پر نفوذ و اما پر خطر

از حيات تا ممات يك تشكل / معرفي تشكلي پر نفوذ و اما پر خطر

 

 نویسنده: صدرالدين فلاح

در طول سال‌هاي مشروطه و بعد از آن، انديشۀ تشكل و حزب در فرهنگ سياسي ايران پديد آمد. در این دوره چهره‌هاي مذهبي نيز براي مقابله با بي‌ديني‌هايي كه در جامعه وجود داشت، به كار تشكيلاتي روي‌ آوردند. از ميان تشكل‌هايي كه در اين دوره شكل گرفت، مي‌توان به «نهضت خداپرستان سوسياليست» اشاره كرد كه در سال ۱۳۲۲ توسط عده‌اي از جوانان مذهبي كه تمايل خردگرايي غربي، تجدد و سوسياليسم داشتند، تأسيس شد. اين تشكل بر اساس تفكرات محمد نخشب (۱۳۰۲-۱۳۵۵) شكل گرفت. «وي نخستين ايراني بود كه براي تلفيق شيعه با سوسياليسم اروپايي، كوشش كرد.»(۱) اين نهضت با تلفيقي از انديشه‌هاي اسلامي با انديشه‌هاي چپ، به دنبال جذب جوانان كشور بود و سعي داشت تا علاوه بر حفظ ايدئولوژي اسلامي، در مباحث نظام اقتصادي و عدالت اجتماعي وارد شود. از ديگر ويژگي‌هاي اين گروه، مي‌توان به مخفي‌كاري و پنهان‌کاري‌هاي آن اشاره كرد كه باعث شده بود تا از سطح تودة مردم خارج شده و بيشتر‌ به عنوان تشكلي نخبه‌گرا شناخته شود. آنچه باعث اهميت اين تشكل و توجه بيشتر به آن مي‌شود، تأثير فكري آنها در جامعه بود. بعد از تشكيل اين حزب، سوسياليسم كه گاهي با عدالت اجتماعي تطبيق داده مي‌شد، به عنوان يكي از مؤلفه‌هاي مهم در تفكر ديني غير حوزوي، در اين دوره درآمد. شورايي يازده نفره، هستة مركزي اين تشكل را برعهده داشت كه توسط ديگر اعضا، انتخاب مي‌شدند و بعد از اين هسته، هيئت اجرايي، مالي و… قرار داشت.

اين تشكل علاوه بر انتشار كتاب‌ها و جزوه‌هايي كه توسط محمد نخشب نوشته می‌شد، به انتشار مجله‌اي تحت عنوان «براي ترقي ايران» نيز همت گمارد. از ديگر فعاليت‌هاي اين تشكل، عضوگيري آنها در مدارس و برگزاري جلسه‌هاي آموزشي در سال ۱۳۲۵ به بعد بود.

اين حزبِ تأثيرگذار، به علت زيربار نرفتن نخشب در مقابل نظرات شوراي مركزي، دچار اختلاف و انشعاب شد كه بخشي از آن تا كودتاي ۲۸ مرداد، به فعاليت خود ادامه داد و بعد از آن منحل شد. بخش ديگر اين تشكل به رهبري نخشب و حسين راضي، با همان عنوان نهضت خداپرستان سوسياليست، به فعاليت خود ادامه داد و كمي بعد با حزب ايران كه گرايش‌هاي ملي-سوسياليستي داشت، ادغام شد. مدتي بعد نيز به دليل بي اعتمادي افراد اين دو حزب به يكديگر و اختلاف در مباني فكري، اين اتحاد شكست خورد.

نخشب متفكر اين تشكل، مدتي نيز توسط رژيم دستگير شد و پس از آزادي، به امريكا رفت. در اين دوره وي به عنوان يكي از رهبران «نهضت آزادي» در امريكا به شمار مي‌رفت كه تفكرات مذهبي-سوسياليستي خود را حفظ كرده بود و در مقابل «جبهه ملي» -كه لائيك بودند- ايستادگي مي‌كرد. شواهد دلالت بر آن دارد كه نخشب در اواخر عمر خود، به رژيم تمايل داشته و دست‌كم هيچ اعتراضي به فعاليت‌هاي رژيم نمي‌كرده است.

از شخصيت‌هاي معروف اين تشكل، مي‌توان به دکتر ابراهيم يزدي و دکتر كاظم سامي اشاره كرد.(۲)

محمد نخشب در دیدار با ویلیام سولیوان آخرین سفیر آمریکا در ایران

پي‌نوشت‌ها:

(۱) آبراهاميان، يرواند: «ايران بين دو انقلاب»، نشر نی، تهران، ص ۴۲۵٫

(۲) ر.ك. جعفريان، رسول: «جريان‌ها و سازمان‌هاي مذهبي-سياسي ايران»، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، تهران، ۱۳۸۱، صص ۸۸-۹۳٫

همچنین ببینید

التقاط بی‌سامان / تشکل شور

  علی ابراهیم‌پور – نویسنده انتشار نشریۀ «آرمان مستضعفین»، نمود اصلی «سازمان رزمندگان پیشگام مستضعفین …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *