خانه / تربیت / روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام۱

روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام۱

در دنیای امروز، هرچند پیشرفت تکنولوژی باعث روانی و آسانی امور شده؛ ولی روابط اجتماعی را پیچیده تر و حتی کمرنگ تر کرده است. با وجود افزایش اضطراب ها و دغدغه ها که یکی از پیامدهای زندگی مدرن است، محبت ها و نوع دوستی ها کمتر شده و انسان متمدن امروز، تنها تر از همیشه، از سردی روابط انسانی رنج می برد. توجه به تربیت اجتماعی و یادآوری و آموزش اصول روابط صحیحِ میان فردی، می تواند گام مؤثری در جهت بهبود شرایط و جلوگیری از آسیب های اجتماعی بیشتر باشد.

هرچند مکاتب فکری و تربیتی، روش هایی را جهت اجرای تربیت اجتماعی ارائه داده اند؛ ولی، برای موفقیت در این راه، ضروری است از روش هایی استفاده شود که کمترین احتمال خطا و اشتباه را داشته باشند. با توجه به این مسئله، مراجعه به سیرة معصومان(علیهم السلام) که از مقام عصمت و هدایت گری برخوردار بوده اند راهگشا خواهد بود. از میان اهل بیت، امام صادق(علیه السلام) به جهت عمر طولانی و پربرکتشان و نیز آزادی نسبی که در خلال انتقال حکومت از بنی امیه به بنی عباس برایشان حاصل شد توانستند از شیوه ها و فنون بیشتر و متنوع تری جهت تربیت اجتماعی افراد استفاده کنند.

به رغم اهمیت مسئلة تربیت اجتماعی، با بررسی منابع، مشاهده می شود که در این زمینه کار چندانی صورت نگرفته است و آنچه نگاشته شده، اغلب به بیان آداب معاشرت و توضیح برخی اصول روابط اجتماعی می پردازد. بنابراین، پژوهش حاضر به هدف معرفی روش هایی منسجم و نظام مند و درعین حال، ساده و اجرایی جهت تحقق تربیت اجتماعی، به بررسی سیرة امام صادق پرداخت و مهم ترین سؤالی که در این راستا با آن مواجه گردید آن بود که: «به منظور محقق کردن تربیت اجتماعی، چه روش هایی را می توان از سیره امام صادق(علیه السلام) بدست آورد؟»در راستای پاسخگویی به این سؤال، پس از تبیین واژگان اصلی مرتبط با موضوع، روش های تربیتیِ برگرفته شده از سیره امام صادق جهت تحقق تربیت اجتماعی، مورد بررسی قرار خواهد گرفت و برخی شیوه ها و فنون اجرای هر روش معرفی خواهند شد.

ذکر این نکته لازم است که نقش تربیتی سیره معصومان دو گونه است: یکی نقش تربیتی عام است؛ به این معنا که هر رفتاری از سوی معصومان، به علت الگو بودن آن بزرگواران، برای دیگران کارکرد الگوبخشی و آموزشی دارد. دیگری، نقش تربیتی خاص است، به معنای آن که بخشی از رفتار معصومان، افزون بر تأثیر عام تربیتی، به طور ویژه برای اثرگذاری بر رفتار دیگران در فضای ویژه تربیتی صادر شده است. (حسینی زاده، ۱۳۸۶، ج۱، ص۲۵) با توجه به هدف مقاله که معرفی روش های تربیت اجتماعی و بیان نمونه هایی از اجرای آن ها توسط امام جعفر صادق است، به نظر می رسد توجه به نقش تربیتی عام سیره در این مقاله، مقصود را حاصل کند. بنابراین در نمونه های بیان شده، حتی اگر امام صادق در مقام ارائه شیوه یا فن تربیتی خاصی نباشند، رفتار ایشان چگونگی به کارگیری روش های پیشنهادی این مقاله را نشان داده و هدف مورد نظر تأمین خواهد شد.

مفهوم شناسی

الف) سیره

«سیره» بر وزن «فِعْلَه» از ماده «سَیر» گرفته شده و سیر به معنای حرکت و راه رفتن است. (ابن منظور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۸۹) هم چنین سیره به معنای روش، سنت، هیئت و حالت نیز آمده است. (زبیدی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۵۵۹)

سیره در اصطلاح، دارای دو معناست: یکی به معنای «چگونگی و نوع عمل» است که این معنا همه رفتارهای آدمی را شامل می شود؛ زیرا هیچ فعالیتی بدون حالت خاص تحقق نمی یابد. این مفهوم هم شامل رفتارهای خاص و متعین انسان است، از آن نظر که کیفیت و تعینی در کل رفتار اوست و هم بر سیره شخص؛ یعنی بر هر فعالیت و عملکردی که از او سرزده دلالت می کند، چه یک بار اتفاق بیفتد و چه مکرر و پیوسته باشد.

اما معنای اصطلاحی دیگر سیره، «سبک و قاعده رفتار» است که اخص از معنای اول است و مستلزم تکرار و ادامه رفتار از جانب شخص می باشد تا بتوان سبک و قاعده حاکم بر آن را به دست آورد. (حسینی زاده، ۱۳۸۶، ج۱، ص۹ و ۱۰ )

از آن جا که این مقاله برای معرفی روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق(علیه السلام)، در پی ارائه نمونه هایی از شیوه ها و فنون اجرای هر روش توسط آن حضرت می باشد؛ بنابراین معنای متناسب با این مقصود، معنای اصطلاحی اول، یعنی چگونگی و نوع عمل خواهد بود. که شامل انواع سیره اعم از قولی، فعلی و تقریری می شود. از این رو پژوهش حاضر، به دنبال استخراج سبک یا الگوی خاصی از رفتار حضرت نیست؛ بلکه تنها با تطبیق روش ها بر سیره حضرت، چگونگی اجرای آن ها را در رفتار عملی ایشان نشان می دهد.

ب) روش

روش در لغت به معنای رفتار، طرز رفتن، طرز حرکت، رسم و عادت می باشد. (عمید، ۱۳۶۳، ذیل واژه رفتن) در اصطلاح علوم تربیتی نیز روش به مجموعه اموری اطلاق می شود که انسان برای رسیدن به هدف و انجام کار مورد نظر، به صورت قاعده مند و بسامان پی می نهد. روش، مفهومی راهبردی است که نحوه عمل را ترسیم می کند و مراحل و چگونگی پیمودن آن ها را برای رسیدن به هدف های مورد نظر معلوم می دارد. برای هر روش، شیوه ها و فنون ویژه ای وجود دارد که با نوع روش و رویکرد مسبوق به آن سازگار است. (رفیعی، ۱۳۸۸، ج۳، ص۲۶۷)

چنان که مشاهده می شود در این تعریف، شیوه و فن به عنوان اجزای روش معرفی شده اند که هر یک دارای معنای اصطلاحی مخصوص به خود هستند و برای دریافت معنا و تفاوت های آن ها با یکدیگر، می بایست توضیحی در خصوص آن ها ارائه گردد. شیوه های تربیتی، نمونه های رفتاری هستند که عمل و پای بندی به آن ها موجب تحقق روش ها می شود و «فن»، ابزار و وسیله ای است که به کمک آن، شیوه های تربیتی اعمال و اجرا می شود تا در نهایت، روش تربیتی تحقق یابد و از آن طریق، به هدف برسیم. (رفیعی، ۱۳۸۸، ج ۳، ص ۲۶۷) با توجه به آن چه بیان شد، روش ها، راهکارهایی هستند که به واسطه به کارگیری شیوه ها و فنون، اجرایی می شوند.

لازم به ذکر است با توجه به معنای ارائه شده از «سیره» و «روش»، هر دو در مفهومِ «نحوه و چگونگی عمل و استمرار آن» مشترک هستند. بنابراین، نمونه های ارائه شده در این مقاله در واقع، نمودهای عملی از روش های معرفی شده برای تربیت اجتماعی هستند و به یک معنا می توان گفت این روش ها و سیره ها هر دو در راستای معرفی و نمایاندن چگونگی انتقال روش های تربیت اجتماعی توسط مربی می باشند.

ج) تربیت اجتماعی

در تعریف تربیت اجتماعی آمده است: «تربیت اجتماعی عبارت است از تأمین تمهیدات لازم جهت متجلی ساختن ارزش ها و ضوابط مطلوب اجتماعی در فرد به منظور مؤثر بودن او در برخوردهای اجتماعی اعم از هدایت دیگران، مخالفت با نظرات غیرمنطقی، توافق و سازگاری و امور مانند آن ها». (ایمانی، ۱۳۶۶، ص۳۱)

باید توجه داشت منظور از تربیت اجتماعی صرفاً، آن نیست که فرد در هر اجتماعی خود را با آن اجتماع سازگار کند؛ بلکه مراد این است که فرد، نحوه صحیح برقراری روابط با دیگران را بیاموزد و رفتار درست را مطابق با اصول و معیارهای برگرفته شده از شرع و عقل در ارتباط با دیگران به کار بندد. به عبارت دیگر، فرد آمادگی قبول مسئولیت در قبال سایر افراد جامعه را پیدا کند.

بنابراین، با توجه به هدف تربیت اجتماعی و معیارهای دست یابی به آن، می توان گفت: «تربیت اجتماعی عبارت است از به کارگیری روش های منسجم و هدفمند بر اساس مبانی و اصول تعیین شده توسط عقل و شرع، به منظور تحقق رشد مطلوب اجتماعی و برقراری مناسبات صحیح انسانی».

پس از تبیین مفاهیم اصلی، به معرفی روش های تربیت اجتماعی می پردازیم. کارشناسان معتقدند چنان چه مربی بخواهد نوعی رفتار اختیاری را در متربی ایجاد یا تقویت کند، ابتدا باید بینشی مناسب نسبت به آن رفتار به متربی بدهد، سپس میل و انگیزه او را نسبت به آن رفتار به اندازه کافی تحریک و تقویت کند و آن گاه برای تأثیرگذاری بر اراده او در تحقق بخشیدن به آن رفتار، به متربی کمک کند تا توانمندی های خود را به کار گیرد. (گروهی از نویسندگان، ۱۳۹۱، ص۳۶۱)

با توجه به آن چه بیان شد، در بررسی سیره تربیتی امام صادق(علیه السلام) مشاهده می شود که ایشان در رابطه با روابط صحیح اجتماعی، توجه خاصی به ساحت های وجودی انسان، یعنی شناخت، عاطفه و رفتار داشته و از شیوه های مختلفی برای تقویت هر یک از آن ها استفاده کرده است. بنابراین، تقویت سه ساحت بینش، گرایش و کنش، می توانند بستری برای اجرای روش های تربیت اجتماعی در نظر گرفته شوند که هر یک دارای شیوه ها و فنونی برای اجرا می باشند.

نویسنده: سمیه السادات موسوی

همچنین ببینید

راهکارهای تربیت جنسی فرزندان

حجت الاسلام دکتر رضا مهکام – دکترای روانشناسی بالینی بخش اول: بلوغ زودرس بلوغ جنسی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

9 + = 15