خانه / بی عکس / آزادِ آزاد!(نقش تشكّل و تشكيلات در آزادفكري و آزادانديشي)

آزادِ آزاد!(نقش تشكّل و تشكيلات در آزادفكري و آزادانديشي)

 

محمّد ميري

«قطب‌نماي فكر ما مي‌تواند جهت حركت ما را نشان بدهد، به شرط اينكه گرفتار آهن‌رباهاي عادت و تعصب و تقليد نشده باشد؛ وگرنه اين قطب‌نماي منحرف، به جاي اينكه ما را به مقصد برساند، در دريا غرق مي‌كند.» اين كلام استاد صفايي حائري در صفحۀ هفتاد كتاب «مسئوليت و سازندگي» است كه نشان مي‌دهد آن كس كه تفكر ندارد، به نجات نزديك‌تر است تا كسي كه تفكر دارد، اما اين تفكر به بند كشيده شده است و آزاد نيست. (این نتیجه‌گیری چندان صواب به نظر نمی‌رسد.)

 فكر و انديشه‌اي كه مغشوش و اسير شهوات، غرايز و نفسانيات است، هرگز راه را نشان نخواهد داد و قابل اعتماد نخواهد بود. در حقيقت «آزادي تفكر، ناشي از همان استعداد انساني بشر است كه مي‌تواند در مسایل بينديشد. اين استعداد بشري، حتماً بايد آزاد باشد. پيشرفت و تكامل بشر در گرو اين آزادي است.»(۱) آزادانديشي، ملكه‌اي است كه نوعي تقواي فكري و معرفتي محسوب مي‌شود و نيازمند وضعيت خاص دروني (محيط رواني) و شرايط بيروني و ساختاري مادي و غيرمادي (محيط عملياتي) مي‌باشد.

حال اگر بخواهيم تشكل و تشكيلات را وارد صحنه كنيم، بايد بگوييم تشكلْ يك فرآوردۀ اجتماعي است كه از بهم پيوستگي مؤمنانِ داوطلبي كه آرمان‌ها، اهداف و هنجارهاي مشترك اسلامي دارند، به وجود مي‌آيد. اين مؤمنان با خودانگيختگي دروني، تعامل آزاد و مشاركت فعال، در پي كسب اهداف مشترك اسلامي و رشد جامعۀ اسلامي‌اند. لذا برنامه‌اي نظام‌مند و سازماندهي منسجم، بر اساس رعايت ارزش‌ها و هنجارهاي اسلامي را دنبال مي‌كنند. بنابراين تشكل و تشكيلات، هم در ساحت محيط رواني و هم در ساحت محيط عملياتي، توانايي تأثير در آزاد‌انديشي و تحقق اين مهم را دارا است.

در ساحت محيط رواني، آنچه آزاد‌انديشي بيش از هر چيز در گرو آن مي‌باشد، آزادي معنوي است؛ يعني آزادي انسان از خويشتن خويش و داشتن حالات مساعد دروني، براي غلبه بر هواهاي نفساني، غرايز حيواني و شهوات، كه عقل آدمي را به اسارت خود در مي‌آورند. لذا همان طور كه از تعريف تشكل هم برمي‌آيد، اين آزادي معنوي پيش‌فرض تحقق تشكيلات است.

به عبارت دقيق‌تر، يكي از پايه‌هاي تشكل اسلامي، عقلانيت ديني است كه در آن، آزادانديشي جايگاه خاص خود را دارد و اساساً اعضای يك تشكيلات اسلامي، با فرض دور بودن از تعصب و تحجر، جذب مي‌شوند.

در ساحت محيط عملياتي، براي يك تشكل اسلامي دستيابي اعضا به ملكۀ آزادفكري و آزادانديشي، مهم و حایز اهميت است. بنابراين لازم است تشكل، شرايط بيروني و فضاي دروني تشكل را -كه افراد در آن فضا در حال انديشيدن، تعامل و ارتباط با يكديگرند- به گونه‌اي شكل ‌دهد، تا آزادانديشي محقق گردد.

با اين ديد، تشكل اسلامي وارد عمل مي‌شود و اهداف روشني را برمي‌گزيند؛ روحيۀ حقيقت‌طلبي اعضا و هويت و شخصيت‌ دادن به آنها را وجهۀ همت خود قرار مي‌دهد و برنامه‌ريزي‌هايي براي رسيدن به اين اهداف، صورت مي‌دهد. تشكل‌ مي‌تواند با گفتمان‌سازي از اين اهداف و تدوين برنامه‌هايي عملياتي، شرايط بيروني آزادفكري را هرچه بيشتر مساعد و هموار كند.

در اين شرايط، حقيقت‌طلبي، فكر را -كه با كنجكاوي به حركت درآمده است- كنترل مي‌كند. حقيقت‌طلبي مي‌تواند جلوي سود‌ها، هواها و تعصب‌ها را بگيرد. چراكه كسي كه مثلاً مي‌خواهد به سمت تهران حركت كند و در آنجا كاري دارد، اگر ماشين‌هاي مجاني براي اصفهان باشد، يا راه كاشان كنار دستش باشد، يا پدرش به يزد رفته باشد، از راه تهران صرف‌نظر نمي‌كند. عامل نيرومند حقيقت‌‌طلبي هم اين گونه فكر و انديشه را از هواها، سودها و تعصب‌ها آزاد مي‌كند.

ايجاد شخصيت و هويت و رشد شخصيت نيز، فكر و انديشه را از چنگال عادت‌ها و تقليد‌ها رها مي‌كند. چراكه تقليد لازمۀ نبود هويت و شخصيت است و هنگامي كه در انسان شخصيتي به وجود آمد، تقليد و عادت، به كناري مي‌روند.

بنابراين تشكل با تقويت روحيۀ حقيقت‌طلبي و شخصيت دادن به اعضا، به راحتي مي‌تواند محيط عملياتي آزاد فكري را نيز ايجاد كند.

از آنچه گفته شد، نقش و كاركرد تشكل در آزادانديشي تا حدودي روشن می‌شود. تشكل مي‌تواند با هدف‌گذاري و برنامه‌ريزي، اعضا را حتي از خويشتن خويش هم رها كند و فكر و انديشه‌ آنها را از هر قيد و بندي، آزادِ آزاد گرداند و راه پيشرفت و تكامل را هموار سازد!

پی‌نوشت:

(۱) استاد مطهری، مرتضی: «پيرامون انقلاب اسلامي»، تهران، صدرا، ص۷ و ۸٫

همچنین ببینید

اعتماد به شاگرد

شيخ طوسى(ره) به نقل از هشام بن سالم حكايت فرمايد: روزى به همراه برخی از …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

14 + = 24