خانه / تربیت / اولویت‌های مربی

اولویت‌های مربی

جواد محدثی

«مربی» در ارتباط با «متربی» باید رفتاری پدرانه، دلسوزانه و خیرخواهانه داشته باشد، تا او را به «رشد» و بالندگی برساند.

از شاخص‌های این رفتار، مایه گذاشتن از «خود» و سوختن پروانه‌وار برای ساختن دیگری است. «احساس مسؤولیت» به همین معناست.

بُخل ورزیدن نسبت به آموزش دانسته‌ها یا انتقال تجربه‌ها با این روش ناسازگار است.

اگر مربی ورزش، تنها جسم ورزشکار را در اختیار دارد تا آن را قوی و ورزیده سازد، مربی پرورشی فکر و دل و احساس و ایمان و باورها و رفتارهای متربی را در اختیار دارد و خواسته یا نخواسته بر آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

بخشی از روح و احساس و شخصیت مربی گویا جدا می‌شود و در روان و وجود متربی جا می‌گیرد و هم چون بذری رشد می‌کند و ریشه می‌دواند و تا پایان عمر، در نهاد او خانه دارد و ثمر می‌دهد. پس باید بداند که چه چیزهایی را به طرف مقابل «عطا» می‌کند و چه نهالی می‌کارد و چه بذری می‌افشاند و در پی برداشت چه میوه‌ای است؟

دانش‌های برگزیده

آیا هر علمی سودمند است؟

هر دانشی اولویت یادگیری دارد؟

در منابع دینی از چیزی به نام «علم نافع» یاد شده است، چه نافع برای خود ما که فرا می‌گیریم، چه سودمند برای دیگری که یاد می‌دهیم. بی‌منفعت بودن علم، یا به لحاظ آن است که به درد نمی‌‌خورد و ارزش وقت گذاشتن و فراگیری ندارد، یا به جهت عمل نکردن به دانسته‌ها است که علم بدن عمل، می‌شود «علم غیرنافع».

در تعقیبات نمازها از چنند چیز به خداوند پناه می‌بریم؛ یکی همین است: «اللَّهُمَّ إِنيِّ أَعُوذُ بِك‏… ِ مِنْ عِلْمٍ لَا يَنْفَعُ».[۱]

بعضی از علوم، ابزار حرکت و توشه راه‌اند.

برخی از دانش‌ها راه‌نما و جهت‌نما هستند و مثل قطب‌نما عمل می‌کنند.

بعضی از علوم و معارف، خودشان مقصدند که باید به آن جار سید. معارف معنوی، عالی، الهی که صیقل دهنده فکر و روح‌اند. مربی هم باید در فراگیری‌های برتر و بیشتر خود، «به گزین» باشد و سراغ هر چیزی نرود. هم در توحید و راهنمایی و انگیزه‌سازی که در دیگران دارد، برترین‌ها و لازم‌ترین‌ها را محور کار تربیتی خویش قرار دهد.

حضرت علی(ع) در وصیت‌نامه بلند خویش به فرزندش امام مجتبی(ع) این گونه می‌فرماید:

«وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَيَّ مِنْ وَصِيَّتِي تَقْوَى اللَّهِ وَ الِاقْتِصَارُ عَلَى مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ…»[۲]

فرزندم! جایی که محبوب‌ترین چیزی که تو از وصیت من فرا می‌گیری، یکی تقوای الهی است، یکی هم اکتفا کردن به آن چه خداوند بر تو واجب کرده است (تقوا و احکام)، نیز فرا گرفتن و عمل کردن به راه و روشی که نیاکان و پدرانت و صالحان از دودمانت داشته‌اند، چرا که آنان مثل تو درباره خودشان نظر و تفکر داشته‌اند و به آن چه شناخته‌اند عمل کرده‌اند و از آن چه تکلیفی نسبت به آن نداشته‌اند دست کشیده‌اند.

این توصیه‌ پدرانه، محور توجه‌ها و یادگیری‌ها را مشخص می‌سازد و فرزند را از پرسه زدن در وادی‌های علمی غیرلازم باز می‌دارد و به فراگیری «دانش برگزیده» فرا می‌خواند. این نوعی الگودهی به فرزند است.

پیروی از دانسته‌ها

علم هرچند بیشتر خوانی / چون عمل در تو نیست نادانی.[۳]

آیا تعلیم و تعلّم، تنها برای انباشتن دانش در ذهن و دل است؟ مسلماً نه.

در احادیث است: هر کسی علم آموزد و به دانسته‌هایش عمل کند، در ملکوت آسمان‌ها بزرگ شمرده می‌شود.

پیامبر اکرم(ص) فرمود:

«کونوا للعلم دعاة و لاتکونوا له رواة»[۴] رعایت کننده و عمل کننده به علم باشید، نه فقط روایت‌گر علم و ناقل دانش.

وقتی سخن از «معرفت‌های کاربردیم است به جنبه سودمندی علم و بهره‌گیری و به کار بستن آن‌ها از سوی فراگیر هم باید توجه داشت وگرنه دانش چه بسیار است و دائرة المعارف‌ها چه متنوع و گسترده.[۵]

به این توصیه امام صادق(ع) توجه کنید:

«وَ اجْعَلْ عِلْمَكَ وَالِداً تَتَّبِعُهُ وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ عَدُوّاً تُجَاهِدُهُ وَ اجْعَلْ مَالَكَ كَعَارِيَّةٍ تَرُدُّهَا.»[۶]

دانش خود را پدری قرار بده که از او تبعیت می‌کنی،

نفس امارة خود را همچون دشمن قرار بده که با آن مبارزه می‌کنی،

ثروت خود را هم عاریه و امانتی بدان که آن را برمی‌گردانی.

این سه نکته اخلاقی در حوزه علم و اخلاق و اقتصاد، آن چه به بحث ما مربوط می‌شود، همان اوّلی است، یعنی تبعیت از دانسته‌ها و به کارگیری معلومات.

در مثل‌ها آمده است: آن که می‌داند و عمل نمی‌کند، مانند تیزکنی است که چاقو را تیز می‌کند ولی خودش نمی‌بُرد.

رفع عطش‌ها

شاید در کلاس و مجموعه شاگردان شما هم چنین باشد که عده‌ای نسبت به فراگیری علم و اخلاق و هنر و فنّ، بی‌رغبت و بی‌انگیزه و بی‌حال‌اند. عده‌ای هم مستعد، شیفته، جویا، خواهان و پیگیر.

برخورد با این دو طیف نباید یکسان باشد.

وقت گذاشتن روی آنان که زمینه‌ای و علاقه‌ای و استعدادی ندارند، اتلاف عمر و هدر دادن انرژی و بذر افشانی در شوره‌زار است.

کم‌کاری و بی‌توجهی و مضایقه از آنان ههم که عاشق و تشنه و جویایند، ظلم به آنان است.

زمین شوره سنبل بر نیارد / در آن تخم عمل ضایع مگردان.[۷]

در حدیث نبوی آمده است: کسی که علم و دانش را نزد افراد غیر اهل می‌گذارد و به نااهلان علم می‌آموزد مثل کسی است که جواهرات و طلا و لؤلؤ به گردن خوک می‌آویزد.[۸]

از عیسای مسیح نقل شده که به قوم خود چنین فرمود:

«َ تُحَدِّثُوا الْجُهَّالَ بِالْحِكْمَةِ فَتَظْلِمُوهَا وَ لَا تَمْنَعُوهَا أَهْلَهَا فَتَظْلِمُوهُمْ.»[۹]

حکمت را با جاهلان در میان نگذارید، که به آن حکمت ظلم می‌شد و آن را از اهلش دریغ ندارید، که به آنان ظلم می‌کنید.

مربی باید از میان شاگردان و نیروهای تحت تربیت، بهترین‌ها را بیابد، با استعدادترین‌ها را شناسایی کند و روی آن‌ها سرمایه‌گذاری کند، و وقت و نیروی خود را صرف تربیت آنان نماید تا از ان راه،‌ به «تکثیر نیرو» کمک کند. حیف است که نیروهای مستعد و لایق، هدر روند و مورد بی‌توجهی قرار گیرند و آینده جامعه از چنان وجودهای مؤثر و مفیدی بی‌بهره بماند.

معلّمی و متعلّمی

هم زمان هم یاد گرفتن و هم یاد دادن، یک حرکت تکمیلی است.

آن که معلم و مربی است نباید در معلومات و مهارت‌ها و شیوه‌ها در جا بزند و اشتغالات مستمر، او را از آموختن جدید باز دارد.

مصرف بدون تولید ورشکستگی می‌‌آورد.

صادرات بدون واردات هم،‌ اگر بدون اتکاء به منبع مهم داخلی باشد، فلج کننده است.

پس مربی باید خودش هم اهل سؤال و کاوش باشد، مطالعه و تحقیق کند، تفکّر و اندیشه‌وری داشته باشد، در دوره‌های تخصصی و کارشناسی بالاتر و جدیدتری شرکت کند، از نوارها، سی‌دی‌ها، سایت‌ها و … بهر بگیرد.

آن چه برای یک مربی آفت است دو چیز است:

۱- احساس غنا و بی‌نیازی

۲- تکبّر و خود بزرگ‌بینی

میاسای ز آموختن، یک زمان

در آموزه‌های دینی، حتی تملق و اصرار و سماجت در فرآیند آموزش، مطلوب است. در حدیث پیامبر خدا(ص) می‌خوانیم:

«لَيْسَ مِنْ أَخْلَاقِ الْمُؤْمِنِ التَّمَلُّقُ وَ لَا الْحَسَدُ إِلَّا فِي طَلَبِ الْعِلْم‏.»[۱۰]

تملق از اخلاق مؤمن نیست، مگر در راه کسب دانش.

افتادگی آموز اگر طالب فیضی / هرگز نخورد آب زمینی که بلند است

این فرهنگ را باید به شاگردان هم آموخت که هم بیاموزند، هم آموخته‌های خود را به دیگران بیاموزند.

در شیوه تحصیلی حوزه‌های علمیه این روش بسیار معمولی است که طلبه‌ای در مقطع خاصی درس می‌خواند، مراحل پایین‌تر را درس می‌دهد. در میان دانشجوها هم کسانی هستند که هنوز دکترا نگرفته‌اند، ولی در دانشگاه تدریس می‌کنند.

مهم این روحیه است که انسان قانع به داشته‌هایش نباشد، تا بتواند اثرگذارتر باشد.

یا فایده گیر آن چه ندانی ز دگر کس / یا فایده ده آن چه بدانی دگری را

پالایش درون

هم علم، هم تجربه، هم مشاهدات روزمره، هم نمونه‌های متعدد، نشان می‌دهد که مربی و آن که کار فرهنگی می‌کنند و در پی انسان‌سازی است، وقتی بیشترین تأثیر را دارد که وجود خودش از آلودگی‌های نفسانی و ضعف‌های اخلاقی پیراسته باشد.

تهذیب درون، برون را هم آراسته و پرجاذبه می‌سازد.

خود ساخته بودن مربی، به سازندگی او تأثیر و سرعت و عمق بیشتری می‌بخشد.

قلب ناپاک، نمی‌تواند آینه و مظهر و تجلی‌گاه معارف والا و زلال باشد. آینه چون صیقی و صاف است، اشیاء در آن منعکس می‌شود. ولی گر کور و تیره و زمخت باشد چنین انعکاسی رخ نخواهد داد.

جمال مایه ندارد نقاب، پرده، ولی / غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد.[۱۱]

تأکیدهای فراوان قرآن و احادیث بر مسأله «تزکیه» در کنار «تعلیم» از همین جهت است. از دل‌های آلوده، حرف پاک برنمی‌خیزد و مریب غیر مهذب را تأثیر و نفوذ کلامی نیست. ظرف نجس را اگر عسل و شربت هم بریزند، نجس می‌شود.

حدیثی از پیامبر اکرم(ص) است که فرمود:

«لَا تَدْخُلُ الْمَلَائِكَةُ بَيْتاً فِيهِ كَلْبٌ»[۱۲]

فرشتگان وارد خانه‌ای نمی‌شوند که در آن سگ نگهداری می‌شود.

برخی این روایت را تحلیل عرفانی کرده و گفته‌اند: خانه، همان دل است و سگ همان صفات بد. یعنی فرشتگان که مظهر فیض الهی‌اند، به دلی که صفات رذیله‌ای مثل غرور، خودپسندی، ریا، کبر و … در آن است وارد نمی‌شوند. (جاروب کن تو خانه سپس میهمان طلب).

پس: مربی باید، یاد بگیرد، یاد  دهد، عمل کند، مهذب باشد، رو به رشد باشد، غرور علمی هم نداشته باشد، با عملش بیش از زبانش تعلیم دهد، بهترین‌ها و لازم‌ترین‌ها را بیاموزد، در رفع عطش تشنه بکوشد، برای نیروهای مستعد و مشتاق مایه بگذارد و کم‌فروشی نکند، انرژی خود را روی افراد بی‌زمینه فرسوده نکند.

مربی، در حال ساختن انسان است.

این کارخانه سازندگی نه تعطیل‌بردار است، نه بدون مدیر کارآمد به تولید و ثمردهی می‌رسد.

آن که اندر مکتب دین مرد ایمان پرورد / همچو پیغمبر، به عصر خویش مسلمان پرورد

چون زلیخا هر که گردد پیرو نفس دنی / یوسفِ جانِ عزیزش را به زندان پرورد.[۱۳]

پی‌نوشت‌ها:

[۱] . مفاتیح الجنان، تعقیب نماز عصر.

[۲] . نهج البلاغه، نامه ۳۱٫

[۳] . گلستان سعدی.

[۴] . العلم و الحکمة فی الکتاب و السنة، ری‌شهری، ص ۳۷۲٫

[۵] . مطالعه کتاب «شناخت‌های کاربردی» از نویسنده، نشر بوستان کتاب مفید است.

[۶] .  وسائل الشیعة، ج ۱۱، ص ۱۲۳٫

[۷] . سعدی.

[۸] . «العلم و الحکمة»، ص ۳۲۴٫

[۹] . من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۴۰۰٫

[۱۰] . محجة البیضاء، فیض کاشانی، ج ۱، ص ۱۱۲٫

[۱۱] . حافظ.

[۱۲] .

[۱۳] . حاج علی آهی.

همچنین ببینید

اضطراب ضربدر نوجوانی(۱)

علی صادقی سرشت (دانشجوی دکتری روان‌شناسی) از این مطلب بر آنیم که مربیان گرامی و …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *