خانه / تربیت / تعلیم و تربیت از دیدگاه امام خمینی(رحمه الله علیه)۲

تعلیم و تربیت از دیدگاه امام خمینی(رحمه الله علیه)۲

اشاره: همانطور که در شماره پیشین گفته شد مقاله حاضر در مورد تعلیم و تربیت از دیدگاه امام خمینی(رحمه الله علیه)است که در شماره قبلی به مفهوم تعلیم و تربیت، اهمیت آن و موضوع آن و تزکیه پرداخته شد و اینک در این نوشتار به تبیین دو مربی بزرگ تربیت می‌پردازیم:

انبیاء الهی مربیان بشر

در بحثهای پیشین به این مطلب پرداختیم که هدف از بعثت انبیاء الهی سازندگی و تربیت‏‎ ‎‏بشر بوده است خداوند ولایت الهیّه و مقام تربیت خود را به انبیاء الهی واگذار نموده، و سپس در‏‎ ‎‏مسیر امامت و ولایت، جریان هدایت پیش رفته است. اینک این بحث را مستقلاً و با استناد به‏‎ ‎‏فرمایشات امام(رحمه الله) توضیح می دهیم. ‏

 «… غایت تربیت حرکت در صراط مستقیم است و منتهی الیه این صراط مستقیم کمال‏‎ ‎‏مطلق است، الله است. دعوت شده است که ما تحت تربیت انبیاء برویم و تحت تربیت بزرگان از‏‎ ‎‏اولیاء واقع بشویم تا آنها ما را هدایت کنند به راه مستقیم».‏[۱]‎‏ ‏

 «انبیاء هم که آمده اند از طرف خدای تبارک و تعالی برای همین تربیت بشر و برای‏‎ ‎‏انسان سازی است تمام مکاتب انبیاء، خصوصاً کتاب مقدس قرآن کریم کوشش دارند به اینکه‏‎ ‎‏این انسان را تربیت کنند. برای اینکه با تربیت انسان عالم اصلاح می شود. آنقدر که انسان‏‎ ‎‏غیر تربیت شده مضر است به جوامع هیچ شیطانی و هیچ حیوانی موجودی آنقدر مضر نیست و‏‎ ‎‏آنقدر که انسان تربیت شده مفید است برای جوامع هیچ ملائکه ای و هیچ موجودی آنقدر مفید‏‎ ‎‏نیست. ‏

اساس عالم بر تربیت انسان است. انسان عصاره همه موجودات است و فشرده تمام عالم‏‎ ‎‏است. انبیاء آمده اند برای اینکه این عصارۀ بالقوه را بالفعل و انسان یک موجودی الهی بشود‏‎ ‎‏که این موجود الهی تمام صفات حق تعالی در اوست و جلوه گاه نور مقدس حق تعالی‏‎ ‎‏است».‏‏ ‏‎[۲]‎

 «عالم مدرسه است و معلمین این مدرسه انبیاء و اولیاء هستند، و مربی این معلمین،‏‎ ‎‏خدای تبارک و تعالی است. خدای تبارک و تعالی تربیت کرده انبیاء را، و ارسال کرده آنها را برای‏‎ ‎‏تربیت و تعلیم کافۀ ناس، انبیاء بزرگ اولوالعزم مبعوثند بر تمام بشر و سمت معلمی و مربی‏‎ ‎‏دارند نسبت به تمام بشر و معلم آنها و مربی آنها حق تعالی است، آنها هم بعد از اینکه به‏‎ ‎‏تعلیمات الهی تعلیم شدند و تربیت پیدا کردند مأمورند که بشر را تربیت کنند».‏‎[۳]‎

 «این انسان است که خدای تبارک و تعالی به طوری خلق فرموده است که راه راست و کج‏‎ ‎‏را می تواند انتخاب کند و تمام انبیاء از صدر عالم تا آخر برای این آمده اند که این آدم را از آن‏‎ ‎‏کجی ها و راههای باطل هدایت کنند به صراط مستقیم انسانیت، که یک سرش اینجاست و سر‏‎ ‎‏دیگرش عندالله است».‏‎[۴]‎

 «پیامبران در مسیر هدایت بشر از عدالت آغاز کردند تا زمینه رشد و تعالی و انتخاب آزادانه‏‎ ‎‏راه و روش و هدایت را فراهم کنند. زیرا تا ریشه خودخواهی و منیّت در انسان نخشکد هیچ‏‎ ‎‏موعظه و تعلیمی اثر نخواهد بخشید.» ‏

لذا امام خمینی می فرماید: «انبیاء را از اول خدا فرستاده که اینها را از آن سرکشی بیرون‏‎ ‎‏بیاورند و مهار کنند لکن انبیاء آنگونه که می خواستند موفق نشدند».‏‎[۵]‎

آرمان و ایده آل مکاتب الهی و بویژه مکتب اسلام ایجاد صفا و صمیمیت و صلح دوستی در‏‎ ‎‏پرتو تربیت و سازندگی درونی و روحی افراد جامعه است. تکالیف و تعالیم دینی تنها منحصر‏‎ ‎‏در انجام حرکات و سکنات عبادی نیست بلکه هدف تغییر و تحول درونی و اصیل انسانهاست تا‏‎ ‎‏در کنار یکدیگر صلح و صمیمیت را بر مسند حکومت نشانند و ظلم و نابرابری و استکبار و‏‎ ‎‏انانیت را از عرصه جهان بزدایند. هدف همه آنان یکسان و شیوه عملی شان به یک گونه است، و‏‎ ‎‏چه زیبا امام خمینی(ره) این عارف بزرگ که خود الگوی حسنه و تجسّم حقیقی تعالیم اسلام‏‎ ‎‏بود این مطلب با کلام ساده و شیرین بیان نمود. سخنانی که در عین اختصار و سادگی متضمن‏‎ ‎‏کلیّه معارف دینی و اصول اعتقادی اسلام است. ‏

 «همه انبیاء معجزه هستند و همه برای ساختن بشر آمدند همه می خواهند که بشر به راه‏‎ ‎‏مستقیم الهی سیر کنند و همه می خواهند که تمام افراد بشر در صلح و صفا و برادری زیست‏‎ ‎‏کنند. این وظیفه مأمورین الهی است که در دنیا آمده اند. برای آنکه بشر را از این عالم به عالم دیگر‏‎ ‎‏ببرند».‏‏ ‏‎[۶]‎

 معلمی شغل انبیاء است: ‏

فراز مهم دیگری از فرمایشات امام(ره) به تعبیر زیبای فوق از شغل معلّمی است که می تواند‏‎ ‎‏آرمان همه معلمین کشور و جهان واقع شود. ‏

در بیان امام خمینی(ره) حتی خداوند معلّمی را به خود نسبت می دهد و هدف بزرگ‏‎ ‎پیامبران را تعلیم امت قرار می دهد. ‏

 «… انبیاء هم معلم بشوند، نقش بسیار حساس و مهمی است و مسئولیت بسیار زیادی‏‎ ‎‏دارد. نقش مهمی است که همان نقش تربیت است که «‏‏اخراج فی الظلمات الی النور» است‏‎ ‎‏آنهایی که «الله ولی الذین امنوا یخرجهم من الظلمات الی النور‏‏» همین سمت معلمی است.‏‎ ‎‏خدای تبارک و تعالی این صفت را به خود نسبت می دهد … انبیاء هستند که همان مکتب بشری‏‎ ‎‏را نشر می دهند و آنها هم شغلشان تعلیم است. معلمان بشرند.» ‏‎[۷]‎

در اهمیت تعلیم و تربیت همین بس که ارزش آن برابر با کار و هدف نبوت قرار می گیرد. و‏‎ ‎‏مربیان برتر و نمونه، چون انبیاء الهی با شیوه های ارشادی خود به تربیت بشر همت گماشته اند.‏‎ ‎‏و الگویی برای تمامی مربیان و تعلیم دهندگان ترسیم نموده اند. ‏

«اگر معلم صحیح باشد از مدرسه این افراد صحیح بیرون می آید و جامعه صحیح می شود‏‎ ‎‏شغل معلمی شغل همان انبیاء است. پیامبر اکرم معلم تمام بشر است و بعد از او حضرت امیر‏‎ ‎‏(سلام الله علیه) آنها معلم همه بشر هستند. این شغل شما شغل بسیار شریفی است لکن‏‎ ‎‏مسئولیتش هم بسیار زیاد است چنانچه مسئولیت انبیاء بسیار زیاد بود».‏‎[۸]‎

امام خمینی(ره) مسئولیت انبیاء را سازندگی انسانها و به تعبیر ساده و پرمفهومشان‏‎ ‎‏آدم سازی معرفی می نمایند لذا معلمین و مربیان تنها نباید به آموزش و انتقال داده های ذهنی‏‎ ‎‏اکتفا نمایند بلکه تربیت و سازندگی می بایست به عنوان اولین مسئولیت آنان مطرح گردد. این‏‎ ‎‏حکم کلّی در کلیه مقاطع و سطوح آموزشی حتی در دانشگاهها و حوزه ها باید مورد توجه قرار‏‎ ‎‏گیرد. چنانچه به کرات اعلام فرمودند که اگر دانشگاه اصلاح شود جامعه اصلاح خواهد شد. پس‏‎ ‎‏می بایست در رأس اهداف انقلاب فرهنگی دانشگاهها و برنامه های تربیتی آموزش و پرورش و‏‎ ‎‏همچنین حوزه های علمیّه که به نوعی در اصلاح و تربیت جامعه نقش اساسی ایفا می نمایند قرار‏‎ ‎‏بگیرد. در این مورد تنها به یک فراز از فرمایشات امام(ره) اشاره می نماییم: ‏

 «روحانیون با دانشگاهیها یک مسیر دارند و مسئولیت این دو طایفه از طوایف دیگر بیشتر‏‎ ‎‏است چنانچه شغلشان شریفتر است. اگر چنانچه به شرایط عمل بشود انسان درست می شود و‏‎ ‎‏این است که این شغل، شغل انبیاء بوده است. تمام انبیاء برای آدم درست کردن آمدند و قرآن‏‎ ‎‏کریم کتاب آدم سازی است».‏‎[۹]‎

 دامن مادران مهد تربیت انسانهاست: ‏

اقشار و افراد مختلفی در تربیت انسانها موثرند. همچنین عوامل بسیاری چون محیط،‏‎ ‎‏وراثت، ارتباطات جمعی، اجتماع رسانه های عمومی و غیره در سازندگی و اصلاح فرد و جامعه‏‎ ‎‏یا در گمراهی آنان اثر می گذارند. اما در این میان برای «زن» بویژه با مسئولیت مادری، امام‏‎ ‎‏خمینی(ره) ارزش ویژه ای قائل شده اند. نمونه آشکار این تفکر آگاهانه و الهی، انتخاب روز‏‎ ‎‏بیستم جمادی الثانی مصادف با تولد حضرت زهرا(س) از طرف ایشان به عنوان روز زن است.‏‎ ‎‏بررسی فرمایشات گهربار امام در خصوص زنان خود مقاله ای جدا می طلبد. آنچه در این مقاله‏‎ ‎‏مورد نظر ماست اشاره ای به جنبه های تربیتی شخصیت زنان و مادران است. ‏

 «نقش زن در جامعه بالاتر از نقش مرد است. برای اینکه زنان، بانوان علاوه بر اینکه‏‎ ‎‏خودشان یک قشر فعال در همه ابعاد هستند قشرهای فعال را در دامن خودشان تربیت می کنند.‏‎ ‎‏خدمت مادران به جامعه از خدمت معلّم بالاتر است.» ‏‎[۱۰]‎

 «دامن مادر بزرگترین مدرسه ای است که بچه در آنجا تربیت می شود، آنچه که بچه از مادر‏‎ ‎‏می شنود غیر از آن چیزی است که از معلم می شنود، مادری یک وظیفه انسانی است. یک وظیفه‏‎ ‎‏الهی است. یک امر شریف است. انسان درست کردن است».‏‎[۱۱]‎‏ ‏

 «این مادر که بچه در دامن او بزرگ می شود، بزرگترین مسئولیت را دارد و شریفترین شغل‏‎ ‎‏را دارد. شریفترین شغل در عالم بزرگ کردن یک بچه است و تحویل دادن یک انسان به‏‎ ‎‏جامعه».‏‎[۱۲]‎

در پایان سخن درود بیکران خدا و رسول گرامیش بر روح پر فتوح حضرت امام خمینی(ره)‏‎ ‎‏باد که درس آدم سازی و تربیت انسانی را به جامعه ما تعلیم نمود و مکتب تربیتی اسلام را احیاء‏‎ ‎‏کرد. خدایش رحمت کند و از فیوضات قدسیه اش همه معلمین، مادران و رهروان راهش را‏‎ ‎‏مستدام و پراستقامت گرداند. ‏

 نویسنده: زهرا گواهی‏(عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور)

پی‌نوشت:

۱٫  ر.ک: صحیفه امام ، ج ۱۹،ص ۵۰-۵۲، ج ۱۶، ص ۱۲۶-۱۲۸، ج ۱۴، ص ۱۵۲-۱۵۴٫
۲٫ همان.
۳٫  ر.ک: صحیفه امام ، ج ۱۳، ص ۵۰۳-۵۰۴، ج ۱۵، ص ۶۹-۷۰، ج ۱۲، ص۳۸ و۳۹، ج ۹، ص ۲۹۰-۲۹۲، ج ۸، ص ۹۰-۹۱، ج ۷، ص ۲۸۷-۲۸۸، ج ۱۴، ص ۱۹۷-۱۹۸٫
۴٫ همان.
۵٫ همان.
۶٫ همان.
۷٫ همان.
۸٫ همان.
۹٫ همان.
۱۰٫ همان.
۱۱٫ همان.
۱۲٫ همان.

همچنین ببینید

آثار تربیتی زیارت اربعین

آثار تربیتی زیارت اربعین اعداد در متون و آموزه های دینی و حدیثی و تاریخی …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

81 + = 87