خانه / مهارت / راه‌کارهای کاربردی و عملیاتی برای تقویت صبر و سعه‌صدر

راه‌کارهای کاربردی و عملیاتی برای تقویت صبر و سعه‌صدر

مویسنده: علی ابراهیم‌پور

كليد صبر كسى را كه باشد اندر دست                          هر آينه در گنج مراد بگشايد

به شام تيره محنت، بساز و صبر نما             كه عاقبت، سحر از پرده، روى بنمايد

صبر و سعه‌صدر از دو جهت در تعلیم و تربیت اسلامی حائز اهمیت هستند: یکی حیثیت طریقی و ابزاری –بدین معنا که تا صبر و سعه‌صدر نباشد، ارتباط تربیتی بین مربی و متربی برقرار نمی‌شود و اصلا بستر تعلم و تربیت ایجاد نمی‌شود- و دیگری حیثیت موضوعی و اصالی: بدین‌معنا که یکی از اهداف تعلیم و تربیت، صبر و سعه‌صدر است که بایستی در مسیر تعلیم و تربیت به متربی آموزش داده شود و بهترین –و شاید تنهاترین- راه آموزش آن، متخلق بودن خود مربی به این اوصاف است.[۱]

نفس صبر و سعه‌صدر از مهم‌ترین خلقیات انسانی هستند و نقش موثری در موفقیت‌های انسان دارند. امیرالمومنینعلیه‌‌السلام می‌فرمایند: «لا يَعْدِمُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ انْ طَال بِهِ الزَّمانُ؛ شخص صبور، پيروزى را از دست نخواهد داد هر چند طول بكشد»[۲] با توجه به اين‌كه هم صبر مطلق ذكر شده و هم پيروزى، نشان مى‏دهد اين حكم در تمام ابعاد معنوى و مادى زندگى انسان‏هاست.[۳] انسان بدون صبر و استقامت، هم در جهات مثبت به جايى نمى‏رسد و هم در برابر عوامل منفى و قادر به ايستادگى نيست. به همين دليل، كليد اصلى پيروزى‏ها، صبر و شكيبايى است؛ حتی در برخی روایات این دو قرین هم شمرده شده‌اند: «مَنْ رَكِبَ مَراكِبَ الصَّبْرِ اهْتُدِىَ الَى‏ مَيْدَانِ النَّصْرِ؛ كسى كه بر مركب صبر و شكيبايى سوار شود، به ميدان پيروزى پاى مى‏نهد»[۴] ، «مِفْتاحُ الظَّفَرِ لُزُومِ الصَّبْرِ؛ كليد پيروزى، داشتن صبر و شكيبايى است»[۵] و «الصَّبْرُ الظَّفَرُ؛ صبر مساوى با پيروزى است!»[۶]

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیم اند                     بر اثر صبر نوبت ظفر آید[۷]

از آن‌جایی که تعلیم و تربیت به‌مثابه رشد و پرورش پیچیده‌ترین موجود آفرینش است، پیچیدگی‌های موضوعش –یعنی انسان- را ارث می‌برد، جزء سخت‌ترین و پر افت و خیزترین فعالیت‌های انسانی محسوب می‌شود. از این رو اگر در هر فعالیت انسانی معمولی، صبر و سعه‌صدر کلید پیروزی است، در تعلیم و تربیت به طریق اولی لازم و ضروری است. اما چگونه می‌توان این روحیه را در خود تقویت کرد؟

راه‌های تقویت صبر و سعه‌صدر

۱-«ذکر و یاد خدا»: «الذِّكْرُ یشْرَحُ الصَّدْر؛ یاد خدا [در دل و زبان] شرح صدر می‌آورد»[۸] حضرت امام خمینیره در کتاب شرح حدیث جنود عقل و جهل، دراین‌درباره می‌فرمایند: «سعه صدر، از معرفت حق تعالى‏ پیدا شود؛ در موادّ مستعدّه لایقه انس با خدا، قلب را به مقام اطمینان و طمأنینه رساند. و یاد حق تعالى‏ دل را از منازل و مناظر طبیعت منصرف كند، و تمام جهان و جهانیان را از نظر او بیاندازد، و دلبستگى به احدى غیر از حق پیدا نكند، و با هیچ چیز دل خوش نكند، و همّتش به مرتبه[اى‏] رسد كه تمام عوالم وجود در پیش نظرش نیاید. پس، هر چه واردات قلبى پیدا كند، دامن‏گیر او نشود. و خود را به واسطه آنها بزرگ و بزرگوار نشمارد. و هر چه غیر از حق و آثار جمال و جلال او است، در نظرش كوچك باشد.»[۹]

۲- «هدف و الهی بودن آن»: یکی از عوامل تقویت صبر و سعه‌صدر، توجه به هدف از صبر و سعه‌صدر است. مطابق آیات قرآن، مقصد و هدف از صبر را بایستی رضایت الهى قرار دهیم[۱۰]: «وَ اصْبرْ وَ مَا صَبرُكَ إِلَّا بِالله؛ صبر كن، و صبر تو فقط براى خدا و به توفیق خدا باشد»[۱۱]،«وَ لِرَبِّكَ فَاصْبِرْ؛ و بخاطر پروردگارت شكیبایى كن»[۱۲] هرچه صابر از این هدف دورتر باشد، صبر برایش سخت‌تر و تلخ‌تر است.[۱۳] لازم است مربی بداند که صبر او بر رفتار متربی، از مصادیق «صَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ»[۱۴] است؛ بدین بیان که عرصه‌های صبر –مطابق روایت معروف امیرالمومنین[۱۵]- گاهی در مسائل صرفا شخصی است و گاهی در مسائل اجتماعی و عمومی یا به تعبیر دیگر، مسائلی که با سرنوشت یک مجموعه سر و کار دارد[۱۶]؛ که صبر مربی، از این قسم است.

۳- «توجه به جایگاه خود در نظام هستی»: این‌که انسان به جایگاه دنیا و زودگذر بودن آن بیاندیشد و ضعف و کوچکی خود در مخلوقات عظیم را یادآور شود، خود به خود در می‌یابد که اتفاقات و مصائب و سختی‌ها آنقدر ارزش ندارند که زندگی و فکر و رفتار خود و دیگران را به خاطر آن‌ها، تحت‌الشعاع قرار دهد. لذا به حدی از استواری و شرح‌صدر دست می‌یابد.

۴- «توجه به پاداش صبر و سعه‌صدر»: روز قیامت وقتی مؤمنان وارد بهشت می شوند ملائکه به آنها می گویند: «سَلامٌ عَلَیكُمْ بِما صَبَرْتُم؛ سلام بر شما بخاطر صبر و استقامتتان»[۱۷]؛ نه «بما صلّیتم»، نه «بما صُمتم» و… .[۱۸]

۵- «توجه به سعه‌صدر دیگران و الگوپذیری از آنان»: مطالعه‌ی سعه‌صدر صابران تاریخ، در تقویت روحیه صبر و ‌سعه‌صدر انسان بسیار موثر است.[۱۹] با الگوگیری از بزرگان می‏توان شیوه مقابله با مشکلات را آموخت. این موضوع را خداوند به پیامبر گوشزد می‏کند و می‏فرماید: «فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُوْلُواْ الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ؛ پس صبر كن آن گونه كه پيامبران اولوالعزم صبر كردند.» [۲۰] مطالعه‌ی تاریخ انبیاء –خصوصا پیامبراکرمص- و بزرگان تاریخ معاصر -نظیر شهیدبهشتی- در این زمینه می‌تواند مفید و راه‌گشا باشد.

۶-«توجه به ابعاد مختلف عرصه تعلیم و تربیت»:

الف)مربی توجه کند که مخاطبان او یکسان نیستند[۲۱] و روحیات و استعدادها و توانایی‌های متفاوتی دارند و اتفاقا این تفاوت در روحیات و استعداد‌ها برای برطرف کردن نیازهای جامعه، لازم و ضروری است. مربیان موفق می‌دانند كه متربی از روى ناآگاهى اشتباهاتى انجام مى‌دهد؛ مثلا نوجوان در اثر غرور در رفتارهاى غلط خود پافشارى مى‌كند؛ در برخى، ناهنجارى‌هایى از قبیل شرارت، خشونت و عصبانیت هم دیده مى شود. اما بعد از مدت كوتاهى این حالت برطرف شده، آنان متوجه خطاى خود مى‌شوند و با زبان حال یا زبان قال عذرخواهى مى كنند.[۲۲]

ب) مربی به نسبت ببین مربی و متربی توجه کند؛ بدین‌معنا که اگر متربی رشد‌یافته بود و به کمال رسیده بود، دیگر نیازی به تعلیم و تربیت و مربی نداشت. لذا متربی تقصیری ندارد که خطا می‌کند. او خطا می‌کند تا یاد بگیرد و اساسا به دلیل همین خطاهایش نیاز به تعلیم و تربیت دارد و عنوان «متربی» پیدا کرده است.

ت) تربیت در ظرف زمانی مشخصی به نتیجه می‌رسد و متناسب با روحیات و سن، زمان اثرگذاری فعالیت‌های تربیتی متفاوت است. مضافا این‌که اساسا فعالیت‌های تربیتی، دیربازده اند:

سال ها باید که تا یک سنگ اصلی ز آفتاب         لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن

قرن ها باید که تا صاحبدلی پیدا شود                 بوسعید اندر خراسان و اویس اندر قرن

سال ها بایدکه تا یک کودکی از روی طبع           عالمی دانا شود یا شاعری شیرین سخن

ماه ها بایدکه تا یک پنبه دانه ز آب و گل            شاهدی را حلّه گردد یا شهیدی را کفن[۲۳]

۷-«لیست کردن مواقع صبر»: بدین صورت که مربی، مواردی که در مظانّ این است که صبر و تحمل نداشته باشد، لیست کند و در مورد آن‌ها فکر و تامل کند و پیشاپیش خود را برای آن موقعیت‌ها آماده کند. مثلا: پرسش و پاسخ‌ها، ناهماهنگی‌ها در گروه و…

۸-«هم‌شکل سازی»: يكى ديگر از انگيزه‏هاى صبر و عوامل پرورش آن، هم شكل ساختن صابران است. اين امر نه تنها در اين‏جا بلكه در تمام فضايل اخلاقى صدق مى‏كند؛ كه هر گاه انسان، در ظاهر خود را به صفتى بيارايد -هر چند در باطن چنين نباشد- به تدريج در باطنش نيز نفوذ كرده و به آن متخلّق مى‏گردد:[۲۴] «مَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرُهُ اللّهُ وَ مَنْ يَسْتَعْفِف يَعُفَّه اللّهُ، وَ مَن يَسْتَغْنِ يُغْنِهُ اللّهُ وَ مَا اعْطِى عَبْدٌ عَطاءً هُوَ خَيرٌ وَ اوسَعُ مِنَ الصَّبْرِ؛ كسى كه خود را به چهره صابران در آورد (و جزع و فزع را ترك گويد)، خداوند روح صبر را به او مى‏بخشد و كسى كه به چهره عفيفان در آيد، خداوند او را به زينت عفّت مى‏آرايد و كسى كه در چهره بى‏نيازان در آيد، خداوند او را بى نياز مى‏سازد و به هيچ بنده‏اى موهبتى بهتر و گسترده‏تر از صبر عطا نشده است»[۲۵]

پی نوشت:
[۱] در شماره قبل در یادداشت «جایگاه‌شناسی صبر و سعه‌صدر در تعلیم و تربیت اسلامی» این مباحث به تفصیل بررسی شد.
[۲] نهج البلاغه، كلمات قصار ۱۵۳
[۳] اخلاق در قرآن، ناصر مکارم شیرازی، ج‏۲، ص: ۴۶۱
[۴] بحار الأنوار (ط – بيروت)، ج‏۶۸، ص: ۹۶
[۵] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص: ۲۸۳
[۶] تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص: ۲۸۳
[۷] حافظ
[۸] تصنیف غرر الحكم و درر الكلم، ص: ۱۸۹
[۹] شرح حدیث جنود عقل و جهل(طبع جدید)، امام خمینی، ص: ۳۳۷
[۱۰] تفسیر نور(۱۰جلدى)، ج‏۴، ص: ۳۴۹
[۱۱] نحل، ۱۲۷
[۱۲] مدثر، ۷
[۱۳] خانواده در اسلام، آیت الله مظاهری
[۱۴] الكافی (ط – دارالحدیث)، ج‏۳، ص: ۲۳۶
[۱۵] عَلِی علیه السلام، قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله علیه و آله: الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ، وَ صَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ، وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیة…»
[۱۶] آیت الله خامنه‌ای (مقام معظم رهبری)،بیانات ۱۳۸۷/۰۶/۱۹
[۱۷] رعد، ۲۴
[۱۸] سایت مبلغان مجتمع عالی فقه(جامعه‌المصطفی)، مقاله سعه‌صدر از منظر آیات و روایات (mobalegh.miu.ac.ir)
[۱۹] اخلاق در قرآن،مكارم شیرازی، ج‏۲، ص: ۴۷۷
[۲۰] احقاف،۳۵
[۲۱] قرآن و تبلیغ، محسن قرائتی ص،۹۸
[۲۲] تربیت در سیره و سخن امام حسن مجتبی علیه السلام، عبدالکریم پاک نیا
[۲۳] سنائی
[۲۴] اخلاق در قرآن، ناصر مکارم شیرازی، ج‏۲، ص: ۴۶۱
[۲۵] ميزان الحكمه، جلد ۲، حديث ۱۰۱۲۸

همچنین ببینید

کرامت؛ اولین اصل تربیت

یاسر حسین‌پور آموزه‌های شریعت را از جهات گوناگون، می‌توان به دسته‌های مختلفی تقسیم کرد. یکی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Solve : *
3 + 30 =