خانه / باورهای اسلامی / چگونه پیامبر (ص) توانست جامعه جاهلی را تغییر دهد؟ [قسمت نخست]

چگونه پیامبر (ص) توانست جامعه جاهلی را تغییر دهد؟ [قسمت نخست]

حجت الاسلام و المسلمین سید مهدی موسوی

روحانیت و حوزه های علمیه، پس از اهل بیت اطهار(ع) مروجان مکتب اسلام و ادامه دهنگان سیره و سنت نبی اکرم(ص) هستند از این رو باید در مواجهه با مشکلات و انتخاب راهبردها و استراتژی های فرهنگی و تبلیغی همواره به سیره و سنت رسول اکرم(ص) مراجعه کنند تا با بهره گیری از برکات وجودی و صراط مستقیم سیره و سنت ایشان، برنامه ها و استراتژی های پیشبرد دین و تبلیغ ارزشهای الهی را تنظیم نمایند. زیرا زندگي پر فراز و نشيب حضرت رسول اکرم(ره) از جنبه‌هاي متعدد داراي غناي معرفتي و بينشي است كه مي‌توان با تأسي به اين پيامبر الهي برنامه سعادتمندانه زندگي را پي ريزي نمود. از این رو قرآن کریم، پیامبر(ص) را الگو و اسوه نيكو براى مؤمنان و امت اسلام معرفى كرده است:

«لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً» (۱)

انبياي الهي و بخصوص انبياي اولوالعزم داراي ابعاد مختلفي در حيات فردي و اجتماعي خويش هستند و مسئوليت‌هاي متعددي از طرف خداوند بر دوش آنها نهاده شده است؛ از جمله اين وظايف بزرگ، رسالتِ هدايت مردم به سوي خير و سعادت و تنظيم زندگي آنها براساس قسط و عدل بوده است.(۲) این رسالت بزرگ در عصر غیبت نیز ادامه داشته و دارد و فقها و روحانیت عهده دار این رسالت بزرگ الهی در هدايت مردم به سوي خير و سعادت و تنظيم زندگي آنها براساس قسط و عدل هستند.(۳) بنابراین در ایفای این رسالت الهی باید به الگوی پیامبر در هدایت مردم توجه کرد.

يكى از ابعاد زندگى پيامبر اسلام‏(صلى الله عليه وآله وسلم) شيوه آن حضرت در تبديل جامعه جاهلى به جامعه اسلامى است. پرسش اين است كه: چگونه پيامبر اسلام‏(صلى الله عليه وآله وسلم) توانست در فرصتى اندك و با امكاناتى ناچيز، آن‏چنان تغييراتى در سطح فرد و جامعه به‏ وجود آورد كه پس از مدتى، جامعه‏اى كاملا متفاوت با آن‏چه پيش از آن بوده ‏است، پديد آورد.(۴) تبیین این الگو و مدل رسول اعظم(ص) در کار فرهنگی و تبلیغی به یقین می تواند راهگشای بسیاری از برنامه ریزی های حوزه و روحانیت گردد.

حضرت محمد(صلى الله عليه وآله وسلم) در جريان تغيير، تبديل و گذار از جامعه جاهلى به جامعه اسلامى از شيوه فرهنگى بهره جسته است؛ به بيان ديگر، در راس اقدامات آن حضرت، اقدامات فرهنگى و تربيتي قرار داشته است، پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) با تربيت نيروهاي كارآمد توانست تشكيل حكومت داد، و در حكومت هم، به فكر و فرهنگ، و تربيت اولويت مى‏داد.

ويژگى‏هاى جامعه جاهلي

علامه شعرانى در تفسير جاهليت گفته است:

«جاهليت اولى به اصطلاح امروز آن دوره توحش انسان است كه هنوز قواعد مدنيت را در نيافته، خود را پاى بند احكام نساخته بود. در آن عهد مردان و زنان برحسب غريزه حيوانى يا يكديگر معاشرت داشتند و پس از آن‏كه قومى متمدن شدند و محاسن آداب، مكارم اخلاق و احكام و شرايع را پذيرفتند، هرگاه باز به توحش باز گردند و شرم و حيا ميان آن‏ها ضعيف گردد و مراعات آداب نيكو فراموش شود، جاهليت ثانى است. بى‏عفتى و لاقيدى زنان از لوازم توحش نوع بشر است آن‏گاه كه زندگيشان نزديك به روش حيوانات بود، خداوند زنان را از آن گونه رفتار منع كرد.»(۵)

در نهج البلاغه نيز جاهليت مورد انتقاد و توصيف قرار گرفته است. از جمله حضرت على‏(عليه السلام) مى‏فرمايد:

«همانا خدا محمد را برانگيخت، تا مردمان را بترساند، و فرمان خدا را چنان‏كه بايد، رساند. آن هنگام شما اى مردم عرب! بدترين آيين (على شر دين) را برگزيده بوديد، و در بدترين سراى خزيده (فى شر دار). منزلگاهتان سنگستان‏هاى ناهموار، همنشينتان گرزه مارهاى زهردار. آبتان تيره و ناگوار، خوراكتان گلوآزار. خون يكديگر را ريزان، از خويشاوند بريده و گريزان. بتهاتان همه جا بر پا، پاى تا سرآلوده به خطا»

هم‏چنين در خطبه ۱۲۶ مى‏فرمايد:

«همچون بدخويان جاهليت مباشيد كه نه در دين فهم دارند و نه شناساى كردگارند»

نيز در خطبه ۹۵ مى‏فرمايد:

«او را برانگيخت، حالى كه مردم سرگردان بودند و بيراهه فتنه را مى‏پيمودند، هوا و هوسشان سرگشته ساخته، بزرگى خواهيشان به فرو دستى انداخته، از نادانى جاهليت‏خوار، سرگردان و در كار نااستوار، به بلاى نادانى گرفتار. او كه درود خدا بر او باد، خيرخواهى را به نهايت رساند، به راه راست رفت و از طريق حكمت و موعظه نيكو، مردم را به خدا خواند.»

روشن است كه در گفتارهاى مذكور، انحطاط فكرى اعراب، در كنار خشونت طبيعى و انحطاط مادى و معنوى به تصوير كشيده شده‏است. مردم در آن دوران، دچار دوگونه نابه سامانى و كمبود بودند: نابه سامانى مادى كه از لحاظ رفاه در سطح پايينى قرار داشته باشند و نابه‏سامانى معنوى كه عبارت است از گمراهى مردم و خالي از تفكر، اختيار و ابتكار كه سه خصلت اصلى انسان است.

بنابراين مي‌توان گفت: دوره جاهلى دوره‏اى است كه مجموعه‏اى از نابه‏سامانى‏هاى مادى و معنوى آن را احاطه كرده است و در كل، جامعه داراى آهنگ و جهت الهى نيست؛ از نظر مادى، مردم از وضع اقتصادى خوبى برخوردار نيستند و از نظر معنوى، از دين قابل دفاع عقلانى و منطقى و پيراسته از خرافات بى‏بهره‏اند. قتل و غارت (الحق لمن غلب)، شرب خمر و قمار (از تمامى انواع آن) در ميان آن‏ها رواج دارد اقدامات خلاف اخلاق و زنده به گور كردن دختران (عمدتا به خاطر مسائل اقتصادى) از ديگر اقدامات جاهلى است. افتخار به حسب و نسب و قوم و قبيله از ديگر اعمال اعراب در عصر جاهلى است كه سوره تكاثر در همين زمينه نازل شده‏است. از نظر اعتقادى، شرك و بت‏پرستى در ميان تعداد زيادى از اعراب رواج داشت. از نظر سياسى مى‏توان مهم‏ترين ساخت‏سياسى را در قبيله جست‏وجو كرد. قبيله به جماعتى گفته مى‏شود كه براساس «نسب‏» و «خون‏» به همكارى در جهت‏بهبود معيشت‏خود اقدام كرده باشند. عامل همبستگى اعضاى قبيله با يكديگر «عصبيت‏» است. رئيس قبيله شيخ قبيله است كه لازم است مسن، مجرب، عاقل، شجاع و ثروتمند باشد. شيخ قبيله مسئول جنگ و صلح و پيمان‏ها و مهمانى‏هاى قبيله‏اى است. از مهم‏ترين قبايل در جزيرة‏العرب مى‏توان از قبيله قريش نام برد. اهتمام به شعر و ادب، شعر و خطابه، دانش تبارشناسى و يا علم الانساب و نيز علم‌الايام از ديگر ويژگى‏هاى اعراب جاهلى بود. مهمان‏نوازى و شجاعت نيز در ميان آنان به صورت يك فرهنگ و عادت در آمده بود. موارد اخير را مى‏توان به عنان نقاط مثبت در عصرجاهلى در نظر گرفت، گرچه چون فاقد جهت‏گيرى كلى الهى بود طبعا نمى‏توانست در همه كاربردها مثبت ‏باشد.

منابع:

  1. سوره احزاب، آیه:۲۱٫
  2. سوره حديد، آيه: ۲۵٫
  3. ر.ک: امام خمینی، ولایت فقیه، ص۹؛ امام خمینی، منشور روحانیت، ۱۳۸۵، ص۹-۱۰؛ آیت الله عبدالله جوادی آملی، بنیان مرصوص، ص۳۴۱٫
  4. دكتر نجف لك‏زايى، پيامبر اسلام‏(صلى الله عليه وآله وسلم) و شيوه گذر از جامعه جاهلى به جامعه اسلامى»، فصلنامه تاريخ اسلام، ش۱، ص۶-۴۰٫
  5. دايرة المعارف تشيع، ج ۵ واژه جهالت، ص۲۸۴٫

 

ادامه دارد..

همچنین ببینید

مباهله چه روزی است؟

واژه مباهله مشتق از ماده «بهل» است. گفته مى‏ شود «بهله‏ الله» يعنى «لعنه ‏الله» …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

+ 80 = 83