خانه / باورهای اسلامی / چگونه پیامبر (ص) توانست جامعه جاهلی را تغییر دهد؟ [قسمت دوّم]

چگونه پیامبر (ص) توانست جامعه جاهلی را تغییر دهد؟ [قسمت دوّم]

حجت الاسلام و المسلمین سید مهدی موسوی

(ادامه از قسمت قبلی)

ويژگى‏هاى مدينة النبى

در مقابل، مدينة النبي بعد ۱۳ سال رسالت پيامبر در مكه و ۱۰سال زماداري حكومت توسط ايشان در مدت بسيار كم و امكانات ناچيز به يكي از جوامع پيشرفته آن زمان تبديل شد. رفاه نسبي مردم، نظام سياسي واحد برمحور توحيد، رهبري رسول خدا، تنظيم روابط براساس اخلاق و عدالت ، و ايجاد و تحكيم بنياد فكري و عقيدتي محكم و مستدل از جمله ويژگي‌هاي جامعه نبوي است.

راهكارها و شيوه‌هاي پيامبر(ص)

مهم‌ترين عنصر در عملكرد پيامبر اكرم(ص) تأكيد بر عنصر محتواي باطني انسان و تربيت انسان‌ها براي رسيدن به سعادت است. رسول اكرم چند كار مهم را هم‌زمان انجام دادند:

۱- ارائه مدل هاي گفتاري و رفتاري به افراد جامعه براساس اصول فطرت و عقل بشر؛

۲- تربيت نيروهاي كارآمد و تأثير گذار در طول ۲۳ سال در مكه و مدينه،

۳- ارائه مدل عملى در تنظيم رابطه مردم و حكومت كه در مدينة‏النبى محقق شد.

از جمله آنها: تشكيل سازمان سياسي بر محورهاي مشورت، مشاركت مردم در امورات سياسي و جامعه، ايجاد روحيه مسؤوليت پذيري، تأكيد بر همگرايي و وحدت ميان شهروندان، آزادي فكر و عقيده بوده است. و همچنين پيامبر اكرم(ص) با مشخص نمودن اهداف دولت اسلامي در جهت تامين سعادت مردم، تامين رفاه، امنيت و استقلال جامعه و دولت اسلامي، زمينه را جهت رشد سياسي، فرهنگي و اقتصادي فرد و جامعه فراهم نمودند.

۴- آگاهي بخشي و پر كردن خلأهاي اعتقادي و بينشي افراد جامعه و ايجاد انقلاب فكري و باطني در درون فرد و جامعه؛

بنابراين مى‏توان چنين نتيجه گرفت كه در دوره سيزده ساله مكه، تمامى اقدامات توجه مسائل فرهنگى و تربيتي است؛ در اين دوره محور فعاليت‏ها «فردسازى‏» است، چنان‏كه در دوره مدينه محور فعاليت‏ها «جامعه‏سازى‏» است. پيامبر اسلام(‏صلى الله عليه وآله وسلم) موفق شد با استفاده از شيوه‏ها و ابزارهاى تربيتي و فرهنگى، نبوت و رهبرى الهى را به جاى شيخ قبيله، دين اسلام و ارزش‏هاى اسلامى را به جاى ارزش‏هاى جاهلى، توحيد را به جاى شرك، مسئوليت‏پذيرى را به جاى مسئوليت گريزى، عقيده به معاد را به جاى عقيده به آينده پوچ و عبث، كار و توليد و مالكيت و غنا و وسيله بودن ثروت براى كسب خير را به جاى دزدى و غصب و تنبلى و غارت و فقر و هدف بودن ثروت، فضايل اخلاقى را به جاى رذايل اخلاقى، كمك به نيازمندان و آزاد كردن بردگان را به جاى به‏ بيگارى كشاندن انسان‏هاى مستضعف و برده كردن آن‏ها، حكومت جهانى را به جاى حكومت قبيله‏اى، منافع اسلامى و انسانى را به جاى منافع قبيله‏اى، اعتماد را به جاى بى‏اعتمادى، مسابقه در خيرات را به جاى مسابقه در شرور، ايثار و عدل و انصاف را به جاى غارت و ظلم، و تلاش براى دستيابى به آينده بهتر را به جاى ركود و تلاش براى حفظ وضع موجود، قرار داد.(۱) خلاصه آنكه اقدامات رسول اكرم(ص) بر محور تربيت و فرهنگ در حوزه بينش‌ها، گرايش‌ها و مهارت‌هاي رفتاري بوده است.

جمع بندی

بنابر آنچه گذشت در سيره سياسي حضرت رسول اکرم(ص) عنصر بيداري فطرت مردم و روشن نمودن راه و مسير سعادت، بسيار مورد توجه آن حضرت بوده و راز تحول و تغيير اجتماعي را درون انسان‌ها جستجو مي‌نمود، بنابراين براي ايجاد تغيير و تحول در جامعه به آگاه كردن مردم و نشان دادن نقاط ضعف آنها و ترسيم يك نظام مطلوب مطابق با فطرت و نيازهاي مادي ومعنوي انسان پرداخت. حضرت با هدايت عقلي و روشنگري مصالح و مفاسد عام انساني، انسان‌ها را به زندگي سعاتمندانه كه در لواي توحيد محقق مي‌شود رهنمون بودند

با توجه به این الگوی مهم، فرهنگ سازي عامل اصلي دگرگوني‌ها و جنبش‌هاي مذهبی، اجتماعي و سياسي است؛ فرهنگ و مذهب نیز بن مايه اصلی كنش‌هاي اجتماعي و سياسي است. لذا فرهنگ سازي و آماده كردن زمينه‌ها براي قبول تحوّل، امري اساسي است.(۲) زیرا تحول فرهنگى، جريانى است كه در نتيجه برخورد با فرهنگ ديگرى، تحولى در نهادها، ارزش ها، گرايش ها و روش‌هاى يك فرهنگ و جامعه ايجاد مى‌شود.

دگرگونى‌هاى اجتماعى را اغلب رهبران فرهمند آغاز مى‌كنند؛ زيرا آن‌ها توانايى اين را دارند كه پيروان فراوانى را به سوى جنبش سوق دهند. در اين باره، پيشگامان تغييرات اساسى و بنيادى فكرى و اجتماعى، پيامبران الهى و توحيدى هستند كه پديد آورنده فرهنگ و تمدن در ميان جوامع بشر هستند و از اين جهت خدمتى بس عظيم به بشريت كرده‌اند.(۳) لذا پيامبران الهى براساس تعاليم الهى و حيات بخش خود، و با شناختى كه از جهان، تاريخ، انسان و جامعه داشتند، به خوبى از افكار، انديشه‌ها، اعتقادها و گرايش‌ها و آداب و رسوم اجتماعى آنها اطلاع جامع و كامل داشتند. بدين جهت، با تعاليم خود براى هدايت انسان ها و تحوّل در زندگى آنان با هر آنچه كه مانع تكامل آنان بود، از قبيل شرك، نادانى، ظلم، فساد، آدم كشى، تحقير انسان و زنان، سلطه جوئى و آداب و رسوم نادرست و خرافى مبارزه كردند و راه را براى حركت و تحول انسان ها هموار ساختند.(۴)

با توجه به سیره انبیای الهی خصوصاً شیوه رسول اکرم(ص) در تغییر جامعه جاهلی به مدینه نبوی، براي تغيير يك جامعه به سمت اهداف الهی و توسعه ارزشهای انسانی و جلوگیری از ناهنجاری های اجتماعی ابتدا بايد به سراغ افراد آن جامعه رفت؛ و تا ساختارهاي منتهي به شخصيت را تغيير ندهيم ساختارهاي اجتماعي جامعه را نمي‌توان تغيير داد. در واقع بايد گفت زمينه‌هاي دروني افراد جامعه باعث انحطاط يا تعالي جامعه مي‌شود، لذا بايد ريشه توسعه و پيشرفت و عقب ماندگي مادي و معنوي جامعه را در افراد همان جامعه مشاهده كرد.(۵) از این رو يك جامعه جاهلی یا استبداد زده به نوع افراد آن جامعه وابسته است و براي رفع جهالت یا استبداد بايد نوع نگرش و بينش افراد جامعه را تغيير داد و به تربيت اخلاقي و دینی آنها پرداخت؛ تا انسان‌هاي توانمند فكري با قدرت تحليل و استدلال و شناخت حق از باطل بر مدار حق طلبي گرد هم آيند و سعادت خود  و جامعه را محقق سازند. بنا براین رسالت اصلی مبلغان دینی و روحانیون اصیل توجه به بيداري فطرت مردم و روشن نمودن راه و مسير سعادت و تربيت اخلاقي و دینی آنها است تا از این طریق بتوان جامعه را به سمت اهداف الهی و توسعه ارزشهای انسانی و جلوگیری از ناهنجاری های اجتماعی تغيير داد و هدایت نمود.

منابع:

  1. نجف لک زایی، همان، ص۳۰٫
  2. ر.ك: احمد نقیب زاده، درآمدي بر جامعه شناسي سياسي، ص۶۹-۸۰٫
  3. شهيد سيدمحمد باقر صدر، سنت‌هاي تاريخ در قرآن‌، قم، دفتر انتشارات اسلامي، ص۲۴۳٫
  4. مرتضي مطهري، مجموعه آثار(وحي و نبوت)، ص۱۶۶-۱۷۹٫
  5. شهيد سيد محمد باقر صدر، سنت‌هاي تاريخ در قرآن‌، قم، ص۱۹۳٫

 

پایان.

همچنین ببینید

نقش پيامبر اعظم در تحول تاريخ

حجت الاسلام و المسلمین پوستین دوز بايد تحقيق كرد كه پيامبر(ص) چه موقع و در …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

58 + = 59