خانه / تشکل / انسان و نیازی به نام «تشکّل» [قسمت نخست]

انسان و نیازی به نام «تشکّل» [قسمت نخست]

میثم کریمایی

اشاره

به نظر می‌رسد زندگی اجتماعی بشر هیچ گاه خالی از نوعی از انواع  تشکیلات نبوده و بشر همواره به فرا خور نیازهای خود از تشکیلات استفاده نموده است؛ شاید بتوان گفت تاریخ سازماندهی‌ها و تشکل ها، تاریخی همپای تاریخ بشر داشته باشد. آنچه ذهن را به خود مشغول می‌کند این است که آیا واقعاً جامعه ای بدون تشکیلات وجود داشته است؟ و اگر پاسخ منفی است علت این گونه وابستگی به تشکیلات چیست؟ آیا می‌توان بشر را موجودی تشکیلاتی بالطبع دانست؟ از طرفی فوائد و کارکرد‌های  تشکیلات برای بشر چیست؟ آیا به راستی رسیدن به بعضی از اهداف بدون به کارگیری تشکیلات محال است؟ اینها مسائلی است که در این مقاله به دنبال پاسخ گویی به آن هستیم.

تشکل‌ها؛ تابع نیازهای انسان

در نگاهی به جوامع بشری می‌توان دریافت که جامعه‌ها با این که شباهت‌های بسیاری با یکدیگر دارند اما دارای تفاوت‌های بسیاری نیز هستند، از جمله تفاوت در کیفیت و کمیت. لذا می‌توان جامعه‌های بشری را از جهت کیفیت ارتباطات بین افراد به «جوامع ساده» همچون جامعه‌های ساده روستایی و «جوامع پیچیده» همچون جوامع شهری؛ و از لحاظ کمّی به «جوامع پرجمعیت» همچون کلان شهرها و «جوامع کم جمعیت» همچون ده‌های کوچک و روستاها تقسیم نمود. تقسیم بندی‌های دیگری نیز وجود دارد که نشان از تفاوت‌های بسیار بین جامعه هاست. اما آیا چنین تفاوت‌ها واختلافاتی باعث می‌شود که بعضی از جامعه‌ها نیازمند تشکیلات باشند و برخی دیگر احتیاجی به تشکیلات و سازمان‌ها نداشته باشند؟

 ساده‌اندیشی است اگر کسی فکر کند برخی از جوامع ساده مثلاً یک ده یا روستای کوچک نیازی به سازمان و تشکیلات ندارد. با نگاهی به تاریخ می‌توان دریافت انسانی که به طور اجتماعی زندگی می‌نموده، برای اداره اجتماع خود نوعی از تشکیلات را هرچند ساده و عاری از پیچیدگی‌های امروزی سازماندهی کرده است. هر چند که در جامعه ای کوچک و کم جمعیت زندگی می‌کرده اما به ضروری بودن نوعی سازماندهی برای ادامه حیات اجتماعی پی برده است:

انسان نیازمند تشکیلات است؛ حتی اگر در اجتماعی به‌اندازه یک سلول کوچک اجتماع یعنی یک خانواده زندگی کند. این که دلیل این وابستگی چیست و چرا حتی در اجتماعات کوچک نیز نوعی تشکیلات وجود دارد را می‌توان در سه خصوصیت انسان جستجو کرد:

  • نیازهای انسان
  • توان انسان در استخدام وسیله
  • عقل انسانی

۱-نیازهای انسان

در یک نگاه می‌توان نیازهای انسان را به سه بخش تقسیم نمود:

الف: نیازهای فردی: همچون نیاز به آب، غذا، پوشاک، مسکن، امنیت

ب: نیاز اجتماعی: همچون نیاز به رهبر و قانون

ج: نیازهای عالی: همچون نیاز به شناختن خود، جهان اطراف و مبدأ جهان

انسان هر چند می‌تواند به تنهایی برخی از نیازهای فردی خود را تأمین نماید، اما در مسیر تأمین آن با سختی‌ها و رنج‌های فراوانی مواجه می‌شود، لذا وی با استفاده از عقل و با تکیه بر توان استخدام خود به سازماندهی تشکیلاتی می‌پردازد که تأمین کننده نیازهای اولیه او باشد. این مسأله در جامعه امروز بسیار ملموس است، چرا که امروزه برای تأمین اکثر نیازهای فردی انسان، سازمانی عریض و طویل وجود دارد.

در مورد بخش دوم از نیازها یعنی نیازهای اجتماعی، وابستگی به تشکیلات بسیار واضح است. به طوری که می‌توان گفت تأمین این نوع نیازها بدون ایجاد نوعی سازمان و تشکیلات مساله ای در حد محال است، زیرا تأمین اینگونه نیازها مستلزم آماده نمودن برخی پیش زمینه هاست که بدون یک همکاری تشکیلاتی غیر قابل دسترسی است.

در مورد دسته سوم نیازها باید گفت: اگر چه تأمین آنها به صورت فردی قابل تصور است، اما برای تأمین آن به صورت گسترده و عمومی به تشکیلاتی گسترده و پیچیده نیازمند است.

۲ ـ توان انسان در استخدام وسیله

انسان به مدد نیرویی که به وی عطا شده و به اذن پروردگار جهان که انسان را مأ مور آباد نمودن زمین کرد «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها» (هود/۶۱) اوست آنکه شما را از زمین آفرید وشما را به آبادانی آن واداشت؛  توان تصرف در طبیعت را داراست و می‌تواند ابزارهای مختلفی را برای رسیدن به مقاصدش به کار بندد. وی حتی می‌تواند همنوعان خود را در راه اهداف خود به خدمت بگیرد، چرا که دسترسی به برخی از اهداف به تنهایی و بدون به خدمت گیری نیروهای انسانی، کاری ناممکن و محال به نظر می‌رسد.

۳ ـ  عقل انسانی

عقل نیرویی است که خداوند آن را در  انسان به ودیعت نهاده تا به وسیله آن بتواند مسائل را تجزیه و تحلیل نماید یا با استفاده از آن بر امری استدلال نماید. با استفاده از این ابزار است که انسان توان تصرف بر طبیعت را پیدا می‌کند.

عقل جنبه ‌های مختلفی دارد، اما آنچه مد نظر ماست آن جنبه از عقل انسانی است که انسان با استفاده از آن به تدبیر امور زندگی می‌پردازد که به آن «عقل معاش» نیز گفته می‌شود. همین جنبه از عقل انسانی است که به وی فرمان می‌دهد تا برای رسیدن به اهداف خود از نیروی افراد دیگر نیز استفاده کند و در همینجا نقطه آغاز یک تجمع سازماندهی شده یا «تشکیلات» است.

 

ادامه دارد.. 

همچنین ببینید

اختلاف در انجمن؛ فرصت یا تهدید

هنر اصلی یک انجمن اسلامي موفق در این است که بتواند اختلافات موجود را از …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

6 + 4 =