خانه / باورهای اسلامی / نگاهي گذرا به حزب خدا و حزب شيطان در قرآن [قسمت نخست]

نگاهي گذرا به حزب خدا و حزب شيطان در قرآن [قسمت نخست]

حمید جلالی

اشاره:

انسان موجودي اجتماعي است و به اين گونه زندگي كردن عادت نموده است. اين تمايل به حضور در جمع و زندگي در كنار ديگران و كمك گرفتن و ياري كردن هم نوعان در طول تاريخ به ايجاد گروه‌ها و دسته‌های همسو و داراي منافع مشترك انجاميده است به گونه اي كه افراد حاضر در يك محله، منطقه و يا روستا احساسي از تعلق به يكديگر دارند. اين وجوه جمع براي انسان‌ها كه تشكيل دهندة گروه‌هایی با اهداف متفاوت است، می‌تواند بسيار متنوع باشد؛ از اهداف و غرض‌های مادي گرفته تا اهداف معنوي، نژادي، ديني و … .

در اين مجال كوتاه سعي داريم از خلال آيات كريمة قرآن، نگاهي گذرا به برخي از گروه‌هایی كه با صبغة ديني و اعتقادي تشكيل می‌شوند و خصوصيات آن‌ها داشته باشيم و نظر اسلام را در مورد گروه‌های حق و باطل و خصوصيات آنها دريابيم.

احزاب در قرآن

يكي از اقسام گروه‌ها كه امروزه براي ما شناخته شده است و در ساختارهاي سياسي هر جامعه وجود دارد، احزاب می‌باشد. حزب در فارسی به معنای «گروه» و «دسته»، استعمال می‌شود و در زبان عربی نیز معنایی نزدیک به فارسی داشته و تعدادی از لغویان آن را به معنی «جماعت» و «طائفه‌ای» از مردم دانسته‌اند. برخی  دیگر نیز معتقدند این اصل معنایی بر تجمع، دلالت دارد هنگامی که بر رأی و نظر واحد باشد. اين كلمه اگر چه تنها كلمه اي نيست كه در قرآن براي دسته و گروه به كار رفته است و كلمات ديگري نيز در آيات شريفة قرآن بر اين معنا دلالت می‌كنند؛ اما به جهت اضافه شدن دو رويكرد اعتقادي پيروان الله و پيروان شيطان به اين كلمه، بررسي مفهوم حزب در اين مقاله مد نظر قرار گرفته است.

با توجه به آن چه گفته شد با بررسي ديگر كلماتي كه به معناي دسته و جماعت در قرآن كريم به كار رفته است، روشن می‌شود كه كلمة «حزب» اگر چه معنایی نزدیک با کلمات اجتماع، قوم و طائفه دارد؛ اما با بررسی دقیق می‌توان وجوه افتراقی برای ماده حزب از کلمات مذکور یافت که مهمترین آن قید پیروی از یک عقیده و نظر و یا شخص است.

البته تذكر اين نكته نيز ضروري است كه كلمة حزب در ادبیات سیاسی امروز، معنایی متفاوت یافته است و به معنی سازمانی سیاسی است که از همفکران و طرفداران یک آرمان تشکیل شده و با داشتن تشکیلات منظم و برنامه های سیاسی کوتاه مدت و دراز مدت برای نیل به آرمانش کوشش می‌کند. با مقايسة اين معنا و معنايي كه براي كلمه حزب در قران كريم ذكر شد، مشخص می‌شود كه اگر چه كلمة حزب در استعمال قرآني و معناي جديدي كه از اين واژه استنباط می‌شود، داراي دو معناي متفاوت است؛ اما برخي خصوصيات مشترك نيز بين اين دو كلمه وجود دارد.

با نگاهی کلی به استعمالات قرآنی این واژه می‌توان این گونه دریافت که در قرآن، معنای لغوی این واژه مد نظر قرار گرفته است. به کار بردن کلمة حزب و کلماتی به معنی گروه در کنار هم « مِنَ الَّذينَ فَرَّقُوا دينَهُمْ وَ كانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُون = از كسانى كه دين خود را پراكنده ساختند و به دسته‏‌ها و گروه‏‌ها تقسيم شدند! و (عجب اين كه) هر گروهى به آن چه نزد آنهاست (دل بسته و) خوشحالند! ‏» و اشاره به گروه‌هایی که بر رأی و نظر خاصی اتفاق دارند با این کلمه نیز بر این مطلب دلالت دارد. تقسیم اصحاب کهف به دو حزب که دربارة مدت اقامت خود در غار اختلاف نظر داشتند از این جمله است. «ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى‏ لِما لَبِثُوا أَمَدا» كه در اين جا در حالي از دو حزب در ميان اصحاب كهف سخن گفته شده كه اين دو گروه، تنها در مدت اقامت در غار اختلاف داشتند و هر دو در يك گروه عقيدتي قرار داشته و مؤمن به خداوند بودند. گفتني است حزب و مشتقات آن در مجموع ۲۰ مرتبه در قرآن به کار رفته است.

تحزب و تفرقه

از نگاه قرآن، تشکیل احزاب بر اساس مسائل عقيدتي و ديني و تقسیم جامعه به گروه‌ها و طوائف، حرکتی بر ضد اتحاد جامعه است. «وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ * فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُون = و اين امّت شما امّت واحدى است و من پروردگار شما هستم پس، از مخالفت فرمان من بپرهيزيد! * امّا آن‌ها كارهاى خود را در ميان خويش به پراكندگى كشاندند، و هر گروهى به راهى رفتند (و عجب اين كه) هر گروه به آن چه نزد خود دارند خوشحالند!‏» خداوند همة مردم را يك حزب می‌داند كه همانا حزب خداوند است و هرگونه مبناي ديگري براي دسته بندي عقيدتي، ناشي از عدم اعتقاد كامل به اين خط و عقيده است. این نگاه همراه با سرزنش به تحزب دینی در آیات دیگری نیز قابل مشاهده است.(نک: روم/۳۰؛ ۳۰-۳۲) قرآن کریم، حرکت بر اساس هواهای نفسانی را از جمله دلایل تفرقه و تحزب دینی می‌شمارد و مشرکین را به این دلیل مورد سرزنش قرار می‌دهد. «وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ * مِنَ الَّذينَ فَرَّقُوا دينَهُمْ وَ كانُوا شِيَعاً =  و از مشركان نباشيد …* از كسانى كه دين خود را پراكنده ساختند و به دسته‏‌ها و گروه‏‌ها تقسيم شدند! و (عجب اين كه) هر گروهى به آن چه نزد آنهاست (دل‌بسته و) خوشحالند!» البته دلایل دیگری نیز می‌توان برای انشعاب گروه‌ها و حزب های دینی از مسیر صحیح در آیات قرآن یافت. کفر به پیامبران يكي از اين دلايل است. خداوند در سورة غافر آية ۵ اين نكته را متذكر شده و می‌گويد « كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزَابُ مِن بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ كُلُّ أُمَّةِ  بِرَسُولهِِمْ لِيَأْخُذُوهُ  وَ جَادَلُواْ بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُواْ بِهِ الحَْقَّ فَأَخَذْتهُُمْ  فَكَيْفَ كاَنَ عِقَاب‏= پيش از آن‌ها قوم نوح و اقوامى كه بعد از ايشان بودند (پيامبرانشان را) تكذيب كردند و هر امّتى در پى آن بود كه توطئه كند و پيامبرش را بگيرد (و آزار دهد)، و براى محو حق به مجادلة باطل دست زدند؛ امّا من آن‌ها را گرفتم (و سخت مجازات كردم) ببين كه مجازات من چگونه بود!» بدين ترتيب خداوند گروه‌های كافر به انبيای خود را به صورت احزاب جداگانه دانسته و معرفي كرده است. چند پاره کردن کتب و تعالیم رسولاناز ديگر دلايل تقسيم جامعه به احزاب مختلف مذهبي است. « وَ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكمُ‏ْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ* َتَقَطَّعُواْ أَمْرَهُم بَيْنهَُمْ زُبُرًا  كلُ‏ُّ حِزْبِ  بِمَا لَدَيهِْمْ فَرِحُونَ= و اين امّت شما امّت واحدى است و من پروردگار شما هستم پس، از مخالفت فرمان من بپرهيزيد! * اما آن‌ها كارهاى خود را در ميان خويش به پراكندگى كشاندند، و هر گروهى به راهى رفتند (و عجب اين كه) هر گروه به آن چه نزد خود دارند خوشحالند!» (مؤمنون/۲۳، ۵۳و۵۲) بدين ترتيب هر گروهي، به دسته اي از تعاليم پيامبران الهي، توجه کرده و آن را براي خود برجسته نمود و مبناي عمل خویش قرار داد. آنها از ديگر دستورات، غفلت كردند و اين موجب چند پاره شدن مردم و تشكيل گروه‌ها و احزاب شد؛ درحالي كه ايمان به آن چه از سوي پيامبران آمده است به صورت كامل، انسان‌ها را با يكديگر متحد ساخته و تنها حزبي خدايي را در جامعه ايجاد می‌كرد.

از ديگر دلايلي كه در قرآن براي تشكيل احزاب ديني در مقابل صراط و حزب واحد الهي آورده شده است، فاصله گرفتن از دین فطری توسط مردم است. « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا  فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتىِ فَطَرَ النَّاسَ عَلَي‌ها  لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ  ذَالِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لَكِنَّ أَكْثرََ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ * مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِيمُواْ الصَّلَوةَ وَ لَا تَكُونُواْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمْ وَ كَانُواْ شِيَعًا  كلُ‏ُّ حِزْبِ  بِمَا لَدَيهِْمْ فَرِحُون = پس روى خود را متوجّه آيين خالص پروردگار كن! اين فطرتى است كه خداوند، انسان‌ها را بر آن آفريده. دگرگونى در آفرينش الهى نيست. اين است آيين استوار، ولى اكثر مردم نمى‏دانند! * اين بايد در حالى باشد كه شما به سوى او بازگشت مى‏كنيد و از (مخالفت فرمان) او بپرهيزيد، نماز را برپا داريد و از مشركان نباشيد … * از كسانى كه دين خود را پراكنده ساختند و به دسته‏‌ها و گروه‏‌ها تقسيم شدند! و (عجب اين كه) هر گروهى به آن چه نزد آنهاست (دل بسته و) خوشحالند!»‏ (روم/۳۰،۳۰-۳۲) آن گونه كه در اين آيات الهي روشن است،‌ اگر انسان‌ها به فطرت الهي كه بر اساس آن آفريده شده‌اند باقي می‌ماندند، هرگز به گروه‌هایی مشرك و در تضاد با مسير الهي، تبديل نمي شدند كه اين گروه‌ها به رغم اشتراكشان در مخالفت با حزب خداوند، خود نيز با داشتن اعتقادات چند پاره با يكديگر دچار اختلاف و تشتت هستند.

 

ادامه دارد..

همچنین ببینید

توصیف مقالات/ مقاله آینده پژوهی مهدوی

فرم توصیف مقالات علمي معرفي توصيف‌گر مقاله  نام و نام خانوادگي: محمد میری                                             گروه‌ پژوهشي: …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

3 + 1 =