خانه / پرونده انقلاب اسلامی / اصول و ویژگی های مردم سالاری دینی [قسمت نخست]

اصول و ویژگی های مردم سالاری دینی [قسمت نخست]

در جهان بيني اسلامي، خداوند سبحان كه خالق، مدبّر و قادر مطلق است، بر جهان و انسان حاكميت دارد و در اين حاكميت هيچ كس شريك او نيست. بنابراين، ولايت و سرپرستي جوامع بشري به طور ذاتي و اوّلي از آن اوست. خداوند متعال ولايت پيامبران و ائمه معصومين عليهم السلام و در زمان غيبت، فقيهان واجد شرایط را در طول ولايت خود قرار داده است.

استناد مشروعيت حكومت اسلامي به حاكم علي الاطلاق، باعث شده است كه انديشمندان مسلمان دربارة نقش و جايگاه مردم، برداشتهاي متفاوتي داشته باشند. هرچند كه هيچ­يك نقش مردم را انكار نمي­كنند، اما در تأثيرگذاري و تعيين­كنندگي اين نقش ديدگاههاي متفاوتي دارند؛ بعضي نقش مردم را در كارآمدي و برخي ديگر در مشروعيت نظام جستجو مي­كنند و گروهي نيز مقبوليت مردمي را شرط اعمال ولايت مي­دانند.

به طور كلي در ميان انديشمندان مسلمان دو ديدگاه عمده وجود دارد:

يك ديدگاه، حاكميت را از آنِ خداوند دانسته، اما خواست عمومي و انتخاب مردمي را بر احكام ديني مقدم مي­داند. در اين ديدگاه نظر و خواست اكثريت مبناي عمل دولت اسلامي قرار گرفته و عمل اكثريت، مشروعيت آفرين و الزام­آور تلقي شده است؛ به گونه­اي که نوع، مدل و روش حكومت اسلامي را مردم تعيين مي كنند.

اما ديدگاه ديگر، حاكميت را از آنِ خداوندي مي­داند كه به نيازها و كمبودهاي انسان آشناست و با توجه به آن، قوانين خاصي مقرر فرموده تا با عمل به آنها به سعادت برسند. در اين ديدگاه، خواست مردم در چارچوب احكام ديني، پذيرفته شده و مردم مسلمان براي اجراي دستورات الهي و بر اساس دين الهي در حكومت مشاركت مي­كنند و خواسته­هايشان نيز فراتر از دين الهي نمي­رود. اين ديدگاه كه امروزه به «مردم سالاري ديني» تعبير مي­شود، از سوي برخي از فقهاي شيعه مورد توجه قرار گرفته و مقام معظم رهبري نيز با ارائه مدلي خاص، آن را تئوري پردازي كرده­اند.

در اين روش، گرچه رأي و نظر مردم مورد توجه قرار گرفته، اما از ارزشها و فضائل اخلاقي نيز غفلت نمي شود؛ بلكه محوريت با ارزشهاست و حكومت اسلامي حق ندارد به بهانه مردم­داري، روش تساهل و كم­رنگ كردن ارزشهاي ديني را به كار گيرد. مردم مسلمان نيز خواستار آزادي و دموكراسي در سايه دين هستند و اصول و روشهاي ضد ديني را بر نمي­تابند؛ چنان­كه مقام معظم رهبري به صراحت به اين نكته توجه داده­اند: «روشهايي كه براي كسب قدرت و حفظ آن به كار گرفته مي­شود، بايد روشهاي اخلاقي باشد. در اسلام كسب قدرت به هر قيمتي وجود ندارد و روشها خيلي مهم اند».۱

اساساً شيوه­هاي حكومت متفاوت است. يكي از روشهاي حكومتي، دموكراسي است كه در ادامه به بررسي آن مي پردازيم.

تعريف دموكراسي

دموكراسي به مفهوم جديد آن، به معناي حاكميت مردم است. پيشينة اين اصطلاح به آتن در قرن پنجم قبل از ميلاد باز مي­گردد كه در آن دموكراسي به معني «حكومت مردم بر مردم و براي مردم» آمده است. دموكراسي از دو لفظ يوناني «Demos» به معناي عامه مردم و «krafos» به معناي قدرت، حكومت، اداره امور و حاكميت، گرفته شده است.

افلاطون اين مفهوم را به كاربرد و آن را در ظاهر، از همه حكومتها زيباتر دانست؛ به اين بيان كه همچون لباس رنگارنگ كه زنان و كودكان از آن فريفته مي­شوند، دموكراسي نيز ظاهري فريبنده دارد.۲ البته وي چنين حكومتي را به صلاح مردم و مطلوب نمي­داند و همچون ارسطو اين مدل حكومتي را به مردم عصر خود پيشنهاد نمي­كند.

امروزه تعاريف متعددي از دموكراسي شده است. بسياري آن را يك سيستم خاص، شكلي از حكومت يا روشي حكومتي مي­دانند كه گروهي به نام اكثريت مردم مي­توانند كنترل سياسي خود را اعمال كنند.۳

در مجموع، مي­توانيم مردم سالاري را به مفهوم حكومت به وسيله مردم يا اداره جامعه توسط تعداد زيادي از مردم يا امكان تجلي مشاركت عملي مردم در تعيين و تغيير خط مشي­هاي حكومتي بدانيم.

 

تعريف مردم سالاري ديني

با توجه به تعريف مردم سالاري، لازم است تعريف كوتاهي از دين نيز داشته باشيم. دين عبارتست از: «مجموعه گزاره­ها و آموزه­هاي دستوري و ارزشي (بايدها و نبايدها، شايدها و نشايدها) سازواره­اي كه درباره تبيين هستي و تنظيم مناسبات آدمي از سوي هستي پرداز، از رهگذر وحي نبوي و هدايت فطري و عقلاني براي تمهيد كمال و تأمين سعادت بشر است.»۴

و اما مردم سالاري ديني؛ «برخي، مردم سالاري ديني را تركيبي از دو واژه مردم سالاري و ديني دانسته­اند؛ در حالي كه بسياري از نظريه­پردازان اسلامي آن را واژه مركب نمي­دانند. آنان قائل اند كه مردم سالاري ديني به معناي تركيب دين و مردم سالاري نيست، بلكه يك حقيقت واحد در جوهره نظام اسلامي است؛ يعني اگر بنا باشد نظامي بر مبناي دين شكل گيرد، بدون پذيرش مردم ممكن نيست. ضمن آنكه تحقيق مردم سالاري واقعي هم بدون دين امكانپذير نيست».۵

اين واژه، نخستين بار طي سالهاي اخير از سوي مقام معظم رهبري براي توصيف و تبيين نظام جمهوري اسلامي به كار رفت و سپس مورد توجه جدي­تر نويسندگان و تحليل­گران قرار گرفت. بنابراين، در تبيين اصطلاح مردم سالاري ديني، بايد مردمي بودن را از ديدگاه ايشان دريافت.

«مردمي بودن حكومت، يعني نقش دادن به مردم در حكومت، يعني مردم در اداره حكومت و تشكيل حكومت و تعيين حاكم و در تعيين رژيم حكومتي و سياسي نقش دارند. اگر يك حكومت ادعا كند كه مردمي است، بايد به معناي اوّل هم مردمي باشد، يعني مردم در اين حكومت داراي نقش باشند [و هم] در تعيين حاكم. در حكومت اسلام، مردم در تعيين شخص حاكم داراي نقش و تأثيرند».۶

«مردم سالاري، يعني اعتنا كردن به خواسته­هاي مردم، يعني درك كردن حرفها و دردهاي مردم، يعني ميدان دادن به مردم».۷ و «اجتماع مردم سالاري، يعني اجتماعي كه مردم در صحنه­ها حضور دارند، تصميم مي­گيرند، انتخاب مي كنند».۸

«در جامعه­اي كه مردم آن جامعه اعتقاد به خدا دارند، حكومت آن جامعه بايد حكومت مكتبي باشد؛ يعني حكومت اسلامي و شريعت اسلامي. احكام و مقررات اسلامي بايد بر زندگي مردم حكومت كند و به عنوان اجرا كنندة اين احكام در جامعه، آن كس از همه مناسب­تر و شايسته­تر است كه داراي دو صفت بارز و اصلي است [: فقاهت و عدالت]».۹

به نظر مي­رسد تبيين مقام معظم رهبري درباره مردم سالاري ديني تمام كننده بحث باشد:

«جمهوري اسلامي [هم بر اين] دو پايه استوار است: يكي جمهوري، يعني آحاد مردم و جمعيت كشور؛ آنها هستند كه امر اداره كشور و تشكيلات دولتي و مديريت كشور را تعيين مي­كنند و ديگري اسلام، يعني اين حركت مردم بر پايه تفكر اسلام و شريعت اسلامي است… . در چنين كشوري اگر حكومتي مردمي است، پس اسلامي هم است».۱۰

«[در چنين] نظام اسلامي، يعني مردم سالاري ديني، مردم انتخاب مي­كنند، تصميم مي­گيرند و سرنوشت اداره كشور را به وسيله منتخبان خودشان در اختيار دارند؛ اما اين خواست و ارادة مردم در سايه هدايت الهي [است و] هرگز به بيرون جاده صلاح و فلاح راه نمي­برد و از صراط مستقيم خارج نمي­شود».۱۱

 

اصول و شاخصه هاي مردم سالاري ديني

از آموزه­هاي ديني، و سيرة پيامبر گرامي اسلام صلّي الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام و نيز قانون اساسي جمهوري اسلامي، اصول و ويژگي­هاي زير قابل استخراج است:۱۲

۱- خدا محوري:

خداوند خالق انسان، جهان و منشأ و مصدر همه امور عالم است و به تواناييها و نيازهاي انسان واقف است و بر اساس آن، برنامه زندگي انسان را تنظيم و تدوين مي­كند. قوانين موضوعة انساني كه به اذن خداوند و در دايره شريعت نباشد، به جاي سعادت، شقاوت و عقوبت را به ارمغان مي­آورد؛ چنانكه تجربه بشر غربي گواه بر اين مدعاست كه انسان به تنهايي قادر به تعيين هدف آفرينش و تنظيم برنامه زندگي نيست؛ زيرا ابزار شناخت انسان، يعني حس و تجربه و عقل، ابزارهاي محدود و نسبي هستند كه نه تنها خطاپذيرند، بلكه حتي از شناخت تمام ابعاد وجود خود انسان نيز عاجزند تا چه رسد به اينكه رموز جهان آفرينش و اسرار نهفته در عالم غيب و آخرت را دريابند. بنابراين، واضح است كه در يك نظام مردم سالاري ديني تنها خداوند است كه عالم به تمام حقايق فرض مي­شود و تنها در يد قدرت اوست كه با ارئه قوانين منطبق با فطرت و هماهنگ با خلقت و با ارسال پيامبر و انتصاب امام به عنوان اسوه­ها و الگوهاي عملي، انسانها را در راه نيل به كمال و حركت در همان مسيري كه هدف خلقت بوده، هدايت و راهنمايي كند.

در مردم سالاري ديني قبل از هر چيز، حفظ بنيانهاي اعتقادي و فكري مردم جايگاه بلند و ارزنده­اي دارد. مقام معظم رهبري در تبيين اين اصل مهم مي­فرمايند: «مبناي حكومت اسلامي اين است كه مردم را از ظلمات به نور ببرد. ارادة دين است كه انسان را از ظلمات و خودخواهي، خودپرستي، شهوت، محصور بودن در مسائل شخصي، بي­تقوايي در برخورد با هر كس، با هر چيز و با پديده­هاي عالم، خارج كند و به نور معنويت، نور هدايت و نور همت بلند براي خدا برساند».۱۳

 

پاورقي:

  1. مقام معظم رهبري، روزنامه جمهوري اسلامي، ۲۷/۱۲/۷۹
  2. جمهوري، افلاطون، كتاب نهم، ص ۵۴۸
  3. تاريخ فلسفه سياسي، پازارگاد، انتشارات زوّار، تهران، ۱۳۵۹، ج ۱
  4. دين و دموكراسي، صادق رشاد، كتاب نقد، صص ۲۰ـ ۲۱
  5. مقام معظم رهبري، روزنامه اطلاعات، ۱۴/۱۰/۸۲
  6. در مكتب جمعه، ح ۷، ص ۲
  7. همان، ج ۵، ص ۳۹۰
  8. همان، ص ۳۱۱
  9. همان، ص ۳۰۰
  10. حديث ولايت، ج ۴، ص ۴۶
  11. مقام معظم رهبري، روزنامه جمهوري اسلامي، ۱۳/۵/۸۰
  12. در بعضي از ويژگي­ها از مقالة آقايان كمال اكبري (اصول و ويژگي­هاي مردم سالاري ديني) و مرتضي شيرودي (مردم سالاري در دو عرصة غربي و اسلامي) استفاده شده است
  13. مقام معظم رهبري، روزنامه جمهوري

 

ادامه دارد..

همچنین ببینید

پیام حجت السلام والمسلمین حاج علی اکبری نماینده ولی فقیه در اتحادیه انجمن های اسلامی دانش آموزی

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 + 3 =