خانه / توصیف آثار علمی(قبس) / توصیف مقالات / تربیت اخلاقی کودکان در دوره سیادت از منظر اندیشمندان

باسمه‌تعالی

فرم توصیف آثار علمي معاونت پژوهش‌های مرکز علمی فرهنگی آینده‌سازان

معرفي اثر علمی

عنوان اثر: تربیت اخلاقی کودکان در دوره سیادت از منظر اندیشمندان

نوع توصیف: مقاله               پدیدآورنده: فاطمه موحدی پارسا و دیگران

معرفی اجمالی پدیدآورنده: دانش‌آموخته دانشگاه فردوسی مشهد و استادیار دانشگاه حکیم سبزواری

اطلاعات نشر: دو فصلنامه علمی-پژوهشی تربیت اسلامی، س ۱۴، ش ۲۸، بهار و تابستان ۱۳۹۸، صفحات ۷- ۲۸، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

توصيف اثر

موضوع و مدعای اصلی:

· بررسی مفهوم و امکان تربیت اخلاقی کودکان در دوره سیادت بر اساس نظر اندیشمندان در پیوند با ویژگی و نیازمندی‌های انسان در مراحل مختلف زندگی با استناد به احادیث مراحل تربیت.

· بیشتر اندیشمندان، تربیت اخلاقی را برای دوره سیادت می‌پذیرند.

· روش پژوهش: با روش توصفی–تحلیلی دیدگاه اندیشمندان درباره تربیت اخلاقی کودکان بررسی و تحلیل گردید و با کاربرد روش تحلیلی–استنتاجی تعریف و امکان آن تبیین شد.

ادله اصلی:

· فعال بودن ذهن شهودی، تأثیر محیط، مناسبات اجتماعی و الگوهای اخلاقی، امکان تحقق مراتبی از شناخت، انتخاب و عمل در کودکان در دوره سیادت را به‌عنوان مهم‌ترین شواهد امکان تربیت اخلاقی کودکان مطرح می‌کنند.

کلید واژها: تربیت اخلاقی، امکان تربیت، تربیت کودک، دوره سیادت، کودکی اولیه، فلسفه برای کودکان

گزارش گزیده محتوا:

الف: مقدمه (ضرورت بحث)

· پیامدهای اختلاف‌نظر اندیشمندان در تعریف تربیت اخلاقی

– اختلاف در زمان شروع تربیت اخلاقی.

– نپرداختن به تربیت اخلاقی در سال‌های نخستین زندگی.

· عدم ارائه دلایل امکان تربیت اخلاقی کودکان از سوی بیشتر اندیشمندان

– این مقاله با دادن مفهومی از تربیت اخلاقی کودکان به ارائه دلایل امکان آن پرداخته است.

ب: تربیت اخلاقی کودکان از منظر اندیشمندان غیرمسلمان

· در تعریف تربیت اخلاقی اختلاف دارند و این باعث تفاوت در تعریف تربیت اخلاقی کودکان، سن آغاز آن و امکان‌پذیری و ناپذیری آن در دوره نخستین زندگی شد.

· این دیدگاه‌ها در چهار گروه بررسی شدند:

۱) گروه اول

– تربیت اخلاقی را بیشتر به رشد عقلانی و شناختی فرد و آن را نیز به رشد تفکر انتزاعی و کسب توانایی استدلال و قضاوت اخلاقی معطوف می‌دانند که از عوامل درونی تربیت است.

– این گروه با توجه به مراحل رشد اخلاقی کودک، تربیت اخلاقی را به زمانی که کودک، توانایی تفکر و استدلال اخلاقی داشته باشد؛ موکول می‌کنند (حدود ده تا دوازده‌سالگی) بنابراین؛ تربیت اخلاقی را برای دوره سیادت نمی‌پذیرند.

۲) گروه دوم

– هدف تربیت اخلاقی ارزش پذیری است.

– (تربیت اخلاقی یعنی) کسب ارزش‌های اخلاقی از طریق تجربه آزاد نه کشف ارزش‌های اخلاقی.

– این گروه به تربیت اخلاقی از شروع آموزش رسمی (شش تا هفت‌سالگی) معتقد هستند، بنابراین؛ تربیت اخلاقی را به دو سال آخر دوره سیادت موکول می‌کنند.

۳) گروه سوم

– تربیت اخلاقی لزوماً به معنای تلاش برای نهادینه کردن افکار و باورهای اخلاقی نیست بلکه فرایندی تدریجی است که مستلزم یادگیری مداوم و از روی اختیار است.

– این گروه به دنبال تربیت اخلاقی فرد خوب و اخلاقی در کنار مدارس خوب و اخلاقی در جامعه اخلاقی هستند.

– معتقدند تربیت اخلاقی کودکان در دوره نخستین کودکی است و آغاز آن را سه تا پنج‌سالگی می‌دانند.

۴) گروه چهارم

– تربیت را فرایند تدریجی می‌دانند و تلاش می‌کنند با مشاهده، تجربه و تمرین به‌تدریج با کسب مهارت متربی را در چهار حیطه: حساسیت اخلاقی، قضاوت اخلاقی، انگیزش اخلاقی و عمل اخلاقی توانمند سازند.

– ازنظر آن‌ها محدود شدن تربیت اخلاقی به پرورش استدلال اخلاقی باعث مغفول ماندن بیشتر رفتارهای انسانی می‌شود.

– این گروه معتقدند تربیت اخلاقی کودکان از تولد آغاز می‌شود.

*جمع‌بندی اندیشمندان غیرمسلمان

– باوجود اختلاف‌نظر در تعریف تربیت اخلاقی، به تربیت اخلاقی کودکان به‌طور عام معتقدند.

– به امکان‌پذیر بودن تربیت اخلاقی کودکان در دوره نخستین کودکی اعتقاد دارند.

ج: تربیت اخلاقی کودکان از منظر اندیشمندان مسلمان

· بررسی چهار مکتب اسلامی

۱) دیدگاه مکتب مشاء

– اندیشمندان مشایی معتقدند اگر کودک در دوره نخستین زندگی، به حال خود رها شود و تربیت نشود؛ به همان حالت طبیعی و آنچه با طبع او سازگارتر است رشد کرده و به خلقیات ناشایست مانند غضب، لذت، شهوت طلبی روی خواهد آورد.

– دانشمندان مشاء به تربیت اخلاقی کودکان از پایان دوره شیرخوارگی معتقدند؛ فعالیت‌های پیش‌ازاین دوره را زمینه‌ساز تربیت اخلاقی می‌دانند.

۲) دیدگاه تصوف-عرفان

– غزالی مشهورترین اندیشمند این رویکرد معتقد به تدریجی، پیوسته و مستمر بودن ماهیت تعلیم و تربیت در طول عمر است که باید برای رسیدن به نتیجه مطلوب به آن توجه شود.

– غزالی دوره کودکی را به سه دوره طفولیت و کودکی، تمییز، بلوغ و عقل تقسیم می‌کند.

– تربیت باید از بدو تولد آغاز شود.

۳) دیدگاه اشراقی (سهروردی)

– تربیت در این رویکرد به معنای: ربانی و خدا گونه شدن و دل کندن از عالم ماده و تعلقات آن است.

– مراحل تربیت ازنظر این رویکرد:

۱٫ زمینه‌سازی

از تولد تا دوسالگی

۲٫ شروع تربیت

پایان شیرخوارگی

– مهم‌ترین وظیفه مربیان به‌ویژه والدین برای دوره سیادت زمینه‌سازی برای سلامت بدنی، روحی و اخلاقی کودک تا پایان شیرخوارگی و پس‌ازآن مدارا و مهرورزی با کودکان است.

– همه افراد تربیت‌پذیرند؛ پس می‌توانند به اخلاق الهی متخلق شوند.

۴) دیدگاه حکمت متعالیه (صداریی)

– مراحل تربیت با توجه به تکامل نفس انسانی و بر مبنای رشد عقلانی انسان به چهار مرحله تقسیم می‌شوند: نباتی، حیوانی، انسانی و ملکوتی.

– ازنظر ملاصدرا آغاز تربیت کودک پیش از تولد از مرحله نفس نباتی است (دوران جنینی).

– مرحله سیادت که با تولد آغاز می‌شود و بخشی از مرحله نفس حیوانی است، تعلیم و تربیت کودکان باید بیشتر به‌وسیله حواس و قرار دادن او در محیط‌های تربیتی وسیع برای روبرو کردن وی با ابزار، اشیا، گیاهان، حیوانات گوناگون پدید آید.

۵) اندیشمندان معاصر

* خسرو باقری (مؤسس نظریه عاملیت انسان)

– تربیت اخلاقی یعنی: عاملیت اخلاقی برای رسیدن به قرب الهی.

– انسان از زمان بلوغ توانایی شناخت، انتخاب و عمل را کسب می‌کند که از اجزای اصلی ربوبی شدن است بنابراین تربیت اخلاقی کودک از زمان بلوغ شرعی به بعد امکان‌پذیر است. ازاین‌رو اقدامات پیش‌ازاین دوره تمهید اخلاقی است.

* دیگر صاحب‌نظران (علامه طباطبایی، مطهری، مصباح، اعرافی و…)

– با توجه به گستره مفهوم تربیت و مراحل آن و گسترش قلمرو اخلاق به صفات درونی، رفتارهای بیرونی و آداب اخلاقی معتقدند تمهید اخلاقی جزء تربیت اخلاقی است و از ابتدای تولد و حتی پیش از آن تحقق‌پذیر است.

*جمع‌بندی اندیشمندان مسلمان

– همه اندیشمندان مکاتب اسلامی به‌طورکلی به تربیت اخلاقی کودکان معتقدند و تمهید را جزء تربیت دانستند.

– البته در مورد سن آغاز تربیت اخلاقی در کودکان اختلاف‌نظرهایی وجود دارد.

– بیشتر اندیشمندان آغاز تربیت اخلاقی را پس از شیرخوارگی می‌دانند.

– فقط طرفداران نظریه عاملیت به دوران سیادت عنایت ندارند و به بلوغ شرعی اشاره دارند.

د: تعریف تربیت اخلاقی کودکان بر اساس نظر اندیشمندان (تعریف تجمیع شده نظر اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان)

· فرایند تدریجی مراقبت از کودکان با توجه به ویژگی‌ها و نیازهای آن‌ها در راستای دستیابی به مهارت‌ها، دیدگاه‌ها و گرایش‌هایی که آن‌ها را قادر به انتخاب و تصمیم‌گیری مؤثر اخلاقی برای کسب ارزش‌ها و تحقق فضایل اخلاقی باهدف رسیدن به سعادت می‌نماید.

* ویژگی‌های تعریف

۱) تربیت اخلاقی یک فرایند تدریجی است که پیش از تولد شروع می‌شود.

۲) مراقبت همه‌جانبه از کودکان در تربیت اخلاقی مدنظر است که توسط مربیان شایسته (والدین، الگوهای شایسته، دولت و جامعه) تحقق می‌یابد.

۳) مراقبت از کودکان با توجه به نیازها و ویژگی‌های آن‌ها انجام می‌شود.

۴) مهارت‌ها شامل شناختی، عاطفی و رفتاری است.

۵) هدف تربیت اخلاقی کودکان سعادت است که در هر مکتبی تعریفی خاص دارد و در مکتب اسلام همان قرب الهی است.

* بر اساس تعریف یادشده

– به ارتقای فهم، درک و داوری متربیان درزمینه اخلاق توجه شده است.

– کسب ارزش‌های اخلاقی نه کشف ارزش‌های اخلاقی موردتوجه است.

– به مهارت‌ها، دیدگاه‌ها و گرایش‌هایی که کودک را قادر به انتخاب و تصمیم‌گیری مؤثر اخلاقی برای کسب فضایل می‌کند توجه شده است.

– به ابعاد چهارگانه تربیت اخلاقی نیز توجه شده است.

– با توجه به اینکه مراقبت همه‌جانبه شامل تمهیدات تربیتی مرتبط با کودک نیز می‌شود تعریف یادشده به زمینه‌سازی تربیتی نیز معطوف است.

و: دلایل امکان تربیت اخلاقی کودکان در دوره سیادت

۱) تحقیق کلبرگ و همکارانش و یافته‌های جدید

– محدود شدن نمونه‌های تحقیق کلبرگ و همکارانش در نظریه‌های رشد اخلاقی به کودکان بالای ده سال و تأیید یافته‌های پژوهشی جدید درباره امکان تربیت اخلاقی کودک پیش از هفت‌سالگی.

۲) تأثیر محیط، مناسبات اجتماعی و الگوهای اخلاقی در تربیت اخلاقی در دوره سیادت

– با توجه به پژوهش‌هایی که اشاره شد الگوبرداری؛ یکی از چهار جزء اصلی تربیت اخلاقیِ مراقبت محور معرفی‌شده است؛ این دلیلی دیگر بر امکان تربیت اخلاقی کودکان تا هفت‌سالگی است.

۳) پذیرش تلویحی تلقین هنجارها و قواعد رفتاری در قالب قواعد انضباطی برای کودکان خردسال

– ویلسون در تحلیل خود، تربیت اخلاقی را در قالب قواعد انضباطی از طریق تلقین به کودکان خردسال به‌صورت تلویحی پذیرفته و معتقد است انجام این مهم تربیت اخلاقی در بزرگ‌سالی مشکل می‌شود.

۴) فعال بودن ذهن شهودی و یادگیری ضمنی (کسب دانش بدون کمک زبان) کودکان در این دوره

– به نظر ناروائز والدین بدون آگاهی به کودکان چیزهایی را یاد می‌دهند و کودک آن را غیرارادی می‌آموزد.

– بنابراین تربیت اخلاقی کودکانه تنها به رشد عقلانی آن‌ها موکول نمی‌شود بلکه با توجه به ذهن شهودی کودکان و یادگیری ضمنی آن‌ها از همان روزهای نخست تولد امکان‌پذیر است.

۵) امکان تحقق مراتبی از شناخت، انتخاب و عمل در کودک پیش از بلوغ شرعی

– تربیت اسلامی مراتبی دارد که می‌توان ابتدا از طریق تحقق عادات پسندیده و ایجاد فضای سالم تربیتی اخلاقیات را درونی کرد و در کنار این عادات اخلاقی و عبادات تمرینی با رشد عقلانی کودک در حد فهم و درک او باورهای مرتبط با او را آموزش داد.

– باقری معتقد به تمهید اخلاقی برای دوره کودکی است و برای دوره تمهید روش‌های تربیتی را مطرح می‌کند. ازجمله روش تلقین به نفس، اسوه سازی، روش آراستن ظاهر و تزیین کلام و… ایشان در توضیحات ذیل این مبانی، اصول و روش‌ها مطالبی آورده که می‌تواند نشان‌دهنده امکان تربیت اخلاقی کودکان تا هفت‌سالگی هم باشد.

هـ: نتیجه‌گیری

· طرفداران رویکرد امکان تربیت اخلاقی کودکان معتقد به آغاز تربیت اخلاقی کودکان از خردسالی یا ابتدای تولد و حتی پیش از تولد هستند.

· در طرف مقابل؛ معتقد به آغاز تربیت اخلاقی از ابتدای بلوغ فکری (ده- دوازده‌سالگی) یا بلوغ شرعی (نه تا پانزده‌سالگی) یا آموزش رسمی (شش- هفت‌سالگی) هستند.

· بیشتر اندیشمندان مسلمان به رویکرد امکان تربیت اخلاقی کودکان در این دوره (سیادت) معتقدند.

· در مقابل برخی از صاحب‌نظران تربیت این دوره را دوره تمهید اخلاقی می‌دانند.

· با توجه به تعریف ارائه‌شده از تربیت اخلاقی، تمهید تربیتی مختص به دوره خاصی نیست بلکه خود جزئی از تربیت اخلاقی است.

در هر سه حوزه شناخت، گرایش و رفتار تربیت اخلاقی امکان‌پذیر است.

نقد اثر

الف) نقد محتوایی: (شفافیت مدعا، اتقان استدلال‌ها، اعتبار استنادها، پاسخ به اشکالات و شبهات، ایجاز و اطناب…انگیزه آفرینی و …)

· برای آگاهی بخشی از نظرات، مقاله مناسبی است اما نویسنده به‌خوبی از پس دلایل برای تأیید مدعا برنیامده است.

ب) نقد ساختاری: (انسجام و سیرمنطقی، تطبیق عناوین اصلی و فرعی و …)

· از عنوان‌های طولانی استفاده کرده است.

· جواب‌های طولانی و توضیحات اضافی در برخی از موارد کاملاً مشهود است.

در طول متن برخی از جملات چندین بار تکرار شدند.

 

همچنین ببینید

مهارت‌های عقل ورزی در قرآن کریم و استلزامات آن برای اصلاح یا تکمیل «برنامه فلسفه برای کودکان»

بسمه تعالی فرم توصیف آثار علمي معاونت پژوهش‌های مرکز علمی فرهنگی آینده‌سازان معرفي اثر علمی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 + 5 =