خانه / توصیف آثار علمی(قبس) / مهارت‌های عقل ورزی در قرآن کریم و استلزامات آن برای اصلاح یا تکمیل «برنامه فلسفه برای کودکان»

بسمه تعالی

فرم توصیف آثار علمي معاونت پژوهش‌های مرکز علمی فرهنگی آینده‌سازان

معرفي اثر علمی

عنوان اثر: مهارت‌های عقل ورزی در قرآن کریم و استلزامات آن برای اصلاح یا تکمیل «برنامه فلسفه برای کودکان»

نوع توصیف: مقاله               پدیدآورنده: محمدعلی زینلی

معرفی اجمالی پدیدآورنده: طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم

اطلاعات نشر: دو فصلنامه علمی–پژوهشی تربیت اسلامی، س ۱۴، ش ۲۸، بهار و تابستان ۱۳۹۸، صفحات ۱۳۹-۱۵۷، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

توصيف اثر

موضوع و مدعای اصلی:
· قرآن یک سیر تربیت عقلانی را به ما ارائه می‌دهد. بر اساس این سیر می‌توان اصول و شیوه‌هایی برای تربیت عقلی کودکان طراحی کرد؛ بنابراین می‌توان با استفاده از این اصول و شیوه‌ها برای اصلاح یا تکمیل برنامه رایج «فلسفه برای کودکان» پیشنهادهایی ارائه کرد.

ادله اصلی:

· تحلیل معناشناسی واژه عقل و واژه‌های مرتبط با آن در قرآن کریم

کلید واژها: قرآن، عقل، معناشناسی، فلسفه برای کودکان، تربیت عقلانی

گزارش گزیده محتوا:

الف: مقدمه

· برای کشف نگاه اسلام به تربیت عقلانی باید به سراغ واژگانی که با توانایی عقلی و فکری انسان ارتباط دارد مانند یعقلون، یتفکرون، یتدبرون، اولوا الالباب، حکمه، ذی حجر، متوسمین، ذو مره و … و آیات حاوی آن‌ها رفت، سپس کارکردهای عقلانی مرتبط با هریک را به‌دقت استخراج کرد و بعد شیوه تربیتی متناسب با آن کارکردها را به دست آورد.

· با توجه به تأکید زیاد بر مفهوم «تفکر» در برنامه فلسفه برای کودکان، در این مقاله بر مفهوم «عقل» تکیه شده است؛ زیرا اگر عقل در انسان نهادینه شود، افکار او نیز جهت صحیح پیدا می‌کند و حتماً به هدایت انسان منجر می‌شود.

ب: روش پژوهش

۱) با استخراج مؤلفه‌های اصلی معنای موردنظر، نگاهی کلی و منظومه‌ای به عقل دارد.

۲) با بررسی همه آیات قران و لحاظ تعداد تکرار هر مؤلفه معنایی، ابعاد اصلی موضوع، به‌صورت جامع و متوازن به دست می‌آید.

۳) با تعیین مؤلفه‌های اصلی معنا، ارتباط هر مؤلفه با موضوع اصلی بر اساس آیات و روایات به دست می‌آید درنتیجه شیوه‌های عملی نیز با جزئیات کثیری معین می‌شوند.

۴) شناسایی شاخه‌های اصلی و فرعی مرتبط با موضوع و چینش آن‌ها بر اساس نگاه دین به دست می‌آید و با مشابه‌های آن‌ها در منابع غربی مقایسه می‌شود.

· مزیت‌های این شیوه

– لحاظ مواردی که احیاناً در منابع غربی دیده نشدند.

– متأثر شدن از نگرش‌ها، مبانی و اصول غربی، بسیار کمتر خواهد بود.

· روش استخراج معنای عقل

– برای به دست آوردن معنای دقیق «عقل» از شیوه معناشناسی مطالعه روابط هم‌نشینی و جانشینی استفاده می‌شود.

– رابطه هم‌نشینی میان الفاظی است که در یک زنجیره کلامی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. در جمله علی از مدرسه آمد، میان: علی، از مدرسه و آمد رابطه هم‌نشینی است. رابطه جانشینی رابطه‌ای از نوع جایگزینی میان هر یک از الفاظ یک زنجیره کلامی با الفاظی است که می‌توانند جایگزین آن‌ها شوند.

– اگر در قرآن دو مفهوم در کنار هم آورده شوند می‌توان گفت که ارتباط معنایی خاصی میان آن‌هاست زیرا در قرآن هیچ چینشی بی‌معنا نیست.

· مراحل مقاله

۱) تحلیل مفاهیم هم‌نشین و جانشین «عقل» و تلاش برای تبیین ارتباط این مفاهیم با مفهوم عقل از منظر تربیت عقلانی.

۲) بر اساس نتایج مرحله نخست، اصول و شیوه‌هایی برای تربیت عقلانی استخراج شد؛ این شیوه‌ها درواقع، پرورش همان ابعاد انسانی است که در مرحله پیش‌شناسایی شده بودند.

۳) با مقایسه این اصول و راهکارها با شیوه‌های مرسوم در برنامه «فلسفه برای کودکان»، برای ارتقا و اصلاح این برنامه، پیشنهادهایی ارائه‌شده است.

ج: سه شیوه تربیتی بر اساس مفاهیم هم‌نشین عقل

اصلی‌ترین مفاهیم هم‌نشین عقل، عبارت‌اند از: «آیه – آیات»، «سمع – بصر – قلب» و «هدایت». از این سه دسته، سه شیوه کلی استخراج می‌شود:

۱) هوشیاری نسبت به علامت‌ها و فهم دلالت آن‌ها (آیه)

– ریشه عقل در قرآن ۴۹ بار آمده که بیشترین هم‌نشینی را با واژه آیه دارد (در ۱۴ بار).

– تحلیل معنای «آیه»: کلمه آیه به علامت و نشانه معنا شده است؛ لذا درک آیات و دلالت آن‌ها و کاربردشان برای معرفتِ حق‌تعالی را می‌توان یکی از ویژگی‌های اصلی عقل دانست.

– برای تقویت (علامت‌شناسی و دلالت یابی علامت‌ها)، بازی‌های فکری خاص کمک‌کننده است؛ در روایتی آمده: امام صادق علیه‌السلام کودکانی که شاگرد ایشان بودند را با پرسش‌های مختلف وادار به تفکر می‌کردند.

– بیشترین هم‌نشینی باعقل را واژه آیه دارد و آشکار است که مدلول اصلی آیات، حق تبارک‌وتعالی و مظاهر اوست؛ ازاین‌رو صرف علامت‌شناسی کافی نیست و به علامت‌های دینی نیز در کنار آن باید توجه شود.

۲) علم و شناخت:

– دومین گروه از واژه‌های هم‌نشین عقل در قرآن کریم، «سمع» و «بصر» و «قلب-فواد» است. این سه مفهوم به ابزارهای مهم علم و شناخت اشاره دارند. برای تحلیل این مفاهیم و استخراج مؤلفه‌های عقلانی آن‌ها، باید ارتباط مسئله علم و شناخت باعقل را در قرآن کنکاش کرد.

چند نمونه از این مؤلفه‌ها:

الف: ارزش دادن به علم سودمند، بر اساس نفع حقیقی

– یکی از مؤلفه‌های عقل ارزش دادن به علم سودمند است. (زمر، ۸ و ۹)

– آن علمی که موردتمجید این آیه واقع‌شده است، علم به آخرت و وعده‌های الهی است.

– البته اولوالألباب که در آیه آمده لزوماً افراد باایمان نیستند.

– انسان عاقل ممکن است بفهمد معارفی بسیار مهم هستند و تکلیف زندگی را معین می‌کنند؛ این شخص انگیزه برای تحقیق درباره دین پیدا می‌کند. لذا احتمال هدایت و ایمان آوردن این فرد بسیار بیشتر از دیگران است.

– اینجا اهمیت این بعد از تربیت عقلانی آشکار می‌شود؛ زیرا بعدی از عقلانیت را رشد می‌دهد که می‌تواند به ایمان منجر شود.

ب: اهمیت دادن به قطع و یقین در علوم سرنوشت‌ساز

– «و من يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ» (بقره، ۲۶۹). اولوالألباب به مقوله حکمت توجه دارند؛ حکمت به هر معنایی که باشد احکام و اتقان را نیز می‌رساند؛ یعنی علمی که محکم و یقین آور باشد.

– به دلیل ماهیت غیر یقینی روش‌های مرسوم فلسفه برای کودکان، می‌توان گفت توجه به این موضوع اهمیتی ویژه دارد؛ زیرا روش‌های یادشده شاید زمینه تردید و تزلزل در باورهای دانش آموزان را ایجاد کند.

– بیان سرگذشت پیشینیان و مقایسه اهل یقین با اهل گمان، قالب‌هایی برای فهمانیدن این مطلب به کودکان است.

* تبیین مراتب شناخت

– بر اساس مطالب پیشین، سه واژه سمع و بصر و فواد، به‌مراتب شناخت انسان اشاره دارند. چون شناخت مستقیماً روی تعقل اثر می‌گذارد، برای تربیت عقلانی باید برای تمام مراتب شناخت برنامه‌ریزی کرد، آن‌هم در دو حوزه زیر:

۱- شناساندن مراتب شناخت و عوامل رشد یا نقصان آن‌ها

– تبیین این مطلب که برخی افراد به دلیل پیروی از هوای نفس، ادراک باطنی خود را از دست می‌دهند، انگیزه انسان را برای خودسازی و تزکیه نفس افزایش می‌دهد. (جاثیه، ۲۳)

– بیان سرگذشت پیشینیان به‌یقین یکی از راه‌های پرورش عقل است. (حج،۴۶)

– حفظ قلب معنوی از آسیب‌ها تأثیر مهمی در سرنوشت ابدی انسان دارد. (شعرا، ۸۸-۸۹)

– نشناختن قلب معنوی می‌تواند محاسبات انسان را به خطا ببرد و یکی از اساسی‌ترین نقاط ضعف مبنایی در برنامه غربی فلسفه برای کودکان، نادیده انگاشتن این بعد انسانی است.

– در معارف دینی بر معرفت نفس و مراقبه و محاسبه تأکید زیادی شده است؛ بنابراین خود تصحیحی در برنامه فلسفه برای کودکان می‌تواند به «اصلاح نفس» تبدیل شود که شامل ابعاد معنوی نیز می‌شود.

۲- برنامه‌ریزی برای رشد مراتب شناخت

– علاوه بر آموزش مراتب شناخت و عوامل تقویت یا تضعیف آن‌ها، برای تربیت عقلانی باید در عمل برنامه‌ریزی کرد. راهکارهای این هدف به دلیل ارتباط بیشتر این موضوع با عنوان «هدایت»، در بخش سوم بیان‌شده است.

۳) هدایت

– در هم‌نشینی «عقل» در قرآن، مفهوم «هدایت» نیز به‌کاررفته است و هر سه بعد شناختی که در بخش پیش بیان شد، با هدایت در ارتباط‌اند: «أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ» (جاثیه، ۲۳).

– در این بخش، سه مطلب درباره تربیت مراتب سه‌گانه یادشده به‌عنوان نمونه مطرح می‌شود:

۱- زبان و تعقل

– «سمع» در قرآن در کنار تعقل به‌عنوان یکی از عوامل نجات انسان معرفی‌شده است. (ملک، ۱۰)

– یکی از راهکارهای تربیت این بعد شناختی، دقت در ورودی‌هایی است که از طریق گوش، به جان کودکان وارد می‌شود.

۲- مشاهده هدفمند

– ریشه‌های «نظر»، «رأی»، «شهد»، «عین» و… در قرآن هرکدام به‌نوعی با انواع مشاهده‌های حسی یا غیر حسی مرتبط هستند؛ مثلاً:

o فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ مِمَّ خُلِقَ (طارق، ۵). در اینجا و بسیاری آیات دیگر، مشاهده همراه با پرسش وجود دارد؛ پرسش در هنگام مشاهده باعث می‌شود که آن مشاهده هدفمند شده، دستاورد متفاوتی داشته باشد.

– در شیوه رایج فلسفه برای کودکان نیز تلاش می‌شود پس از خواندن داستان یا ارائه یک موضوع بحث‌برانگیز، کودکان را تشویق به پرسیدن کنند نه اینکه تنها از آنان پرسش کنند.

۳- هدایت قلبی

– یکی از موارد هدایت قلبی ایجاد حس محبت و یگانگی با برادران دینی است. (آل‌عمران، ۱۰۳) مشکل کسانی که این اتحاد و یگانگی را با هم‌کیشان خود احساس نمی‌کنند، ریشه در نیندیشیدن آن‌ها دارد. (حشر، ۱۴)

– بنابراین تلاش در ایجاد روابط دوستانه میان دانش آموزان باهم و با معلم و والدین و عادت دادن آنان به رعایت آداب معاشرت با همکلاسی‌ها و داشتن روحیه ایثار و گذشت و کمک به دیگران و… همگی در تربیت عقلانی کودکان نقش فراوانی دارند.

ج: نتیجه‌گیری

· با معناشناسی واژه عقل و واژه‌های مرتبط با آن، می‌توان یک سیر تربیت عقلانی را از قرآن کریم به دست آورد. در این مقاله نمونه‌ای انجام شد و شیوه‌هایی برای تربیت عقلانی کودکان گزینش یا طراحی شد. سپس برای اصلاح یا تکمیل برنامه رایج فلسفه برای کودکان سفارش‌ها و پیشنهادهایی ارائه شد که برخی عناوین آن‌ها عبارت‌اند از:

– تقویت علامت‌شناسی فعال و نیز شناخت علامت‌های مربوط به دین، توجه به ارزش علوم سودمند و سرنوشت‌ساز، تأکید بر اهمیت یقین، آشنایی با ابزارها و مراتب شناخت و عوامل رشد یا تخریب آن‌ها، شناخت قلب معنوی، شناخت عقل و جنود آن، دقت بسیار در سخن گفتن با کودکان و هرگونه تبادل پیام کلامی، مشاهده همراه با پرسش و جهت دادن به پرسش‌های کودکان و… .

· بیشتر این پیشنهادها در شیوه‌های مرسوم غربی فلسفه برای کودکان وجود ندارند و بلکه در برخی موارد با آنان تضاد دارند؛ لذا استفاده از این شیوه‌ها در برنامه فلسفه برای کودکان، یکی از راهکارهای بومی‌سازی این برنامه با رویکرد تربیت دینی است.

در صورت گسترده‌تر کردن این پژوهش، می‌توان سنگ بنای نظام جامع تربیت عقلانی از منظر اسلام را مطرح کرد.

نقد اثر

الف) نقد محتوایی: (شفافیت مدعا، اتقان استدلال‌ها، اعتبار استنادها، پاسخ به اشکالات و شبهات، ایجاز و اطناب…انگیزه آفرینی و …)

· نویسنده مقاله درصدد کپی‌برداری از غرب و یا مستند کردن دیدگاه آن‌ها با آیات و روایات نیست، بلکه سعی بر آن دارد تا از نگرش‌ها، مبانی و اصول غربی کمترین تأثیر را بگیرد.

· استناد به برخی از روایات ضعیف و مبنا قرار دادن آن برای بحث روش پسندیده‌ای نیست.

ب) نقد ساختاری: (انسجام و سیرمنطقی، تطبیق عناوین اصلی و فرعی و …)

· سیرمنطقی مطالب رعایت شده است.

سعی در تطبیق عناوین اصلی و فرعی در مقاله شده است.

 

همچنین ببینید

تربیت اخلاقی کودکان در دوره سیادت از منظر اندیشمندان

باسمه‌تعالی فرم توصیف آثار علمي معاونت پژوهش‌های مرکز علمی فرهنگی آینده‌سازان معرفي اثر علمی عنوان …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

75 + = 76