جمعه 6 اسفند 1395
27 جمادی‌الاول 1438

امیر مومنان علیه السلام: مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِه‏;

آن كه خود را پيشواى مردم سازد پيش از تعليم ديگرى بايد به ادب كردن خويش پردازد. (نهج البلاغه)

امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

تربیت سیره‌ای، چیستی و چگونگی

تربیت خوبان

 

تربیت سیره‌ای، چیستی و چگونگی

انسان موجودی پیچیده و ذو ابعاد است که وی را همانند جهانی پر رمز و راز نموده است. این جهان گسترده و در عین حال عمیق، نیازمند یافتن هدف و مدیریت صحیح از طرف خالق هستی است. این انسان دارای چنان عظمتی است که مسجود ملائکه واقع شده و خداوند سبحان در عظمت خلقت او فرمود: من تاج کرامت را بر سر انسان نهادم: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ و َرَزَقْنَاهُم مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً»(1)

آری! انسان که جهان هستی برای او است و همۀ امکانات مادی در مسیر زندگی‌اش نهاده شده، باید در بُعد معنوی نیز مسیری بس طولانی و بی‌انتها را طی نماید. برای این بعد و مسیر انسان، خداوند دو ابزار قرار داده است:

1. عقل که پیامبر درون است.

2. رسولان و انبیاء الهی که پیامبران ظاهر هستند.

حضرت امام کاظم (ع) می‌فرماید: خداوند برای هدایت انسان دو حجت و راهنما قرار داده است؛ حجّت آشكار و حجّت پنهان. امّا حجّت آشكار عبارت است از رسولان، پیامبران و امامان، و حجّت پنهانی عبارت است از عقول مردمان: «إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُول»(2)

علت اساسی آمدن پیامبران و انبیاء الهی، رهایی عقل از اسارت هوی و هوس حیوانی و نمایاندن گنج‌های درونی و نهفتۀ انسان بوده است؛ اما انبیاء الهی تنها با قوانین و دستورات تدوین یافته و مکتوب از جانب خداوند مبعوث نشده‌اند. آنان آینۀ تمام عیار و جلوه‌های حق تعالی در جوامع بشری بوده‌اند. در واقع آنان واسطۀ فیض الهی‌اند و از اینجاست که قوانین الهی و جلوه‌های تکاملی ذات باری تعالی، در وجود انبیاء تبلور یافته و در رفتارهای آنان جلوه‌گر شده است.

سیره در زبان عربی از ماده «سیر»، به معنای حرکت، رفتن و راه رفتن است. سیره بر وزن فعلة است و فعلة در زبان عربی دلالت بر نوع می‌کند. بنابراین «سیره» به معنای نوع حرکت و نوع راه رفتن است و از این جهت، هدایت انبیاء را سیره نامیده‌اند. روش عملی انبیاء الهی در تربیت جوامع بشری، تأثیرگزارترین روش برای تربیت نفوس انسان‌هاست.

سیره شناسی معصومین (ع) به ویژه سیرۀ نبوی از همان دورۀ نخستین اسلامی مورد توجه و علاقۀ مسلمانان بوده و به آن پرداخته‌اند و روایت‌ها نقل کرده و کتاب‌ها در این موضوع نگاشته‌اند. سیره شناسی از آن جهت برای ما مسلمانان اهمیت دارد که اندیشۀ ما را با حقیقت عینی اسلام و نمونۀ عملی آن آشنا می‌سازد و راه روشن دین را به سوی ما می‌گشاید. یک مسلمان باید بداند که انسان کامل از نظر اسلام کیست؟ و مدل تربیتی آن چیست؟ سیره شناسی پاسخ مناسب و گویا به این پرسش‌ها و نیازهاست. سیره شناسی در واقع بازشناسی ارزش‌هایی است که در انسان‌های پاک، والا و کامل تجسم عینی یافته و در سیما، رفتار و گفتار ایشان نمایان شده است. در روایتی از سعد بن شام -یکی از مسلمانان دورۀ نخستین- نقل شده که می‌گوید: «بر عایشه، همسر پیامبر، وارد شدم و از او راجع به اخلاق پیامبر خدا (ص) پرسیدم و توصیف از او خواستم. گفت: آیا قرآن نخوانده‌ای؟ گفتم: چرا. پس گفت: اخلاق پیامبر همان قرآن است.»(3)

در این کلام، اخلاق پیامبر به قرآن توصیف شده است. یعنی اینکه اگر بخواهی نمونۀ عملی و عینی قرآن را ببینی، اخلاق پیامبر را ببین! بنگر که چگونه قرآن در خلق و خوی و سیرۀ آن بزرگوار تبلور یافته است.

علی(ع) نیز در مورد اسوه پذیری و الگو گیری از پیامبر خدا (ص) می‌فرماید: «برای تو کافی است که راه و رسم زندگی پیامبر خدا را اطاعت کنی تا راهنمای خوبی برای تو باشد. چون آشنایی با سیرۀ نبوی راه صحیح تربیت را به سوی ما می‌گشاید و چراغ تابان هدایت را فرا راه ما بر می‌افروزد و ما را با نمونۀ عینی و الگوی واقعی آشنا می‌سازد... پس به پیامبر پاکیزه و پاکت اقتدا کن که راه و رسم او، الگویی است برای الگو طلبان.»(4)

سیره، روح حاکم بر کردار ائمۀ اطهار است. به عنوان مثال سیرۀ نبوی دربارۀ آگاهی و تربیت انسان‌ها، آنان را به معاد و روز رستاخیز توجه می‌دهد و خود آن‌گونه رفتار می‌کند که مردم با چشم خود، ترس از آن روز را حس می‌کنند. زمانی که نگران به خانه می‌آید، علت نگرانی را جویا می‌شوند. می فرماید: «صدقات و اموالی که در دست داشته‌ام، همه را به صاحبانش رساندم، مگر دو درهم. نگرانی من برای این دو درهم است که مبادا امشب از دنیا بروم و دِین آن به گردن من باشد.»

روح حاکم بر این نگرانی، نشان دادن عملی عظمت و مخاطره آمیز بودن روز قیامت است. وقتی از عظمت حضرت حق سخن می‌گوید، در عبادت او جلوۀ عملی نیز می‌یابد. در عبادت نیز آن گونه عبادت می‌کرد که همۀ مردم جامعۀ آن روز، زیبایی ارتباط با خداوند را حس می‌کردند و عظمت خداوند را در رفتار پیامبر و ائمه طاهرین (ع) می‌یافتند.

جاری شدن این نَفَس مهموم بر تمام عادات، کردار و -پیش از همۀ اینها- اندیشیدن، گامی است به سوی «انسان کامل» شدن و چه الگویی عینی‌تر و محسوس‌تر از ائمۀ اطهار و پیامبر مکرم اسلام؟!

همّت، توکل، صبر و استمرار در افعال و شیوۀ تفکر این بزرگان، از عوامل لازم برای فراگیری سیرۀ تربیتی ایشان است. اعتماد به تعالیم دینی در برابر هجمۀ شیوه‌های تربیتی بیگانه، می‌تواند کلید طلایی دست‌یابی به چنین موهبت ارزشمندی باشد. نباید فراموش کرد که انتقال این مفاهیم پیش از درونی شدن در اندیشه و کردار خود، چنان آب در هاون کوبیدن، عبث است. بنابراین آغاز تربیت سیره‌ای، از خود و سرانجامش در انتقال آن به فرزندان و سایر افراد جامعه می‌باشد. امر به معروفی که مبتدای آن نهی از منکر خود نباشد، حتی اگر سیرۀ پیامبر و ائمه باشد، نه تنها ره به جایی نخواهد برد، که به قول سعدی، به سوارِ خوابیده مانَد:

«تلمیذ بی ارادت، عاشق بی زرست و روندۀ بی‌معرفت، مرغ بی‌پر و عالم بی‌عمل، درخت بی‌بر و زاهد بی‌علم، خانۀ بی‌در. مراد از نزول قرآن، تحصیل سیرت خوب است؛ نه ترتیل سورت مکتوب! عامی متعبد، پیاده رفته است و عالم متهاون، سوار خفته. عاصی که دست بر دارد به از عابد که در سر دارد. یکی را گفتند: عالم بی‌عمل به چه ماند؟ گفت: به زنبور بی عسل.

زنبور درشت بی مروت راگوی 

باری چو عسل نمی‌دهی نیش مزن»(5)

 

پی‌نوشت‌ها:

(1) اسراء(17):70.

(2) کافی، ج1، ص16.

(3) فیض کاشانی، محسن: «المحجه البیضاء»، قم، انتشارات اسلامی، ج 4، ص120.

(4) نهج البلاغه، خطبۀ160.

(5) سعدی شیرازی: «گلستان»، باب هشتم، در آداب صحبت.

حجت الاسلام نصرالله رزاقی (استاد دانشگاه)

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

گنجینه

  همزمان با آغاز ماه مبارک رمضان و با توجه به برنامه های تابستانه قرارگاه های دانش آموزی، انتشار ...
طرح درس این هفته: «ضرورت انس با قرآن کریم» این طرح درس با هدف ارتقاء انگیزه نوجوان در زمینه انس ...

نشریه

اندیشه

    جهالت و بدعت‌، دو عنصری است که در زمان قیام حسینی و مهدوی فراگیر می‌شود و مبارزه با ...
  اهداف منظومه‌ی فکری تربیتی نوجوانان این بحث و این پژوهش که با عنوان منظومه‌ی فکری و ...