یادداشت روزیادداشت روز تربیتی

تشویق و تنبیه، دو کلید طلایی تربیت(۱)

عبدالرحیم موگهی

Elementary school student feeling bored and frustrated by his homework

تشویق،وسیله ای برای ایجاد انگیزه                                        

اشاره: یکى از شیوه‏هاى تربیتى – تبلیغى، سود جستن از تشویق و تنبیه است.[۲] تشویق وسیله‏اى براى ایجاد شوق، انگیزه و رغبت‏ براى انجام کارهاى نیک و ایجاد عادت‏هاى پسندیده مى‏باشد و تنبیه، عاملى براى جلوگیرى از پیدایش خصلت‏هاى ناپسند یا انجام کارهاى زشت و ترک عادت‏هاى نکوهیده به شمار مى‏رود. بى‏گمان هر دو عامل تشویق و تنبیه در پیشرفت تربیتى انسان‏ها نقش مؤثرى دارند. به کارگیرى این دو شیوه در تمام مراحل زندگى انسان‏ها مفید و سازنده است، اما در دوران کودکى به کار بستن این شیوه اهمیت بیشترى دارد، زیرا کودکان از لحاظ رشد فکرى و معنوى در حالت ضعف به سر برده، در مقابل اعمال پسندیده نیاز به تشویق دارند تا آن‏ها را در خود تقویت نمایند. در مقابل، نیاز به تنبیه در جهت ترک خصلت‏هاى نکوهیده نیز امرى گریزناپذیر است.

از این رو با توجه به اهمیت این دو شیوه متضاد و کارساز، به هر کدام از این دو به گونه‏اى جداگانه مى‏پردازیم تا خواننده محترم، خود در فرایندى فعال با ترکیب دقیق این دو عامل تربیتى شیوه‏اى درخور در تربیت دینى کودکان برگزیند.

تشویق، عاملى سازنده

این انتظار که کودک یا نوجوان بدون تشویق به وظایف خود عمل نماید، انتظارى بجا و درست نیست. تشویق سبب مى‏شود کودک یا نوجوان انگیزه و شوق لازم را براى انجام کارهاى شایسته به دست آورده، از این رهگذر عادت به انجام کارهاى شایسته در وجود او نهادینه شود.

اگر کودک پس از انجام عملى شایسته تشویق، مورد تحسین قرار گیرد، شیرینى تشویق در خاطره او باقى خواهد ماند و انگیزه او را در تکرار آن عمل قوى‏تر خواهد ساخت.

روزى امام حسن مجتبى علیه السلام کودکى را دیدند که نان خشکى در دست داشت، لقمه‏اى از آن مى‏خورد و لقمه دیگر را به سگى که در آنجا بود مى‏داد. آن کودک فرزند یکى از بردگان بود. امام از او پرسید: پسر جان، چرا چنین مى‏کنى؟ کودک جواب داد: من از خداى خود شرم دارم که غذا بخورم و حیوانى گرسنه به من بنگرد و به او غذا ندهم. حضرت از روش و سخن زیباى او خرسند شدند و دستور دادند غذا و لباس فراوانى به او عطا کنند. سپس وى را از اربابش خریده آزاد نمودند.[۳]

تشویق، روح کودک را در جهت انجام کار تقویت نموده، احساس رضایتمندى و خشنودى را در او به وجود مى‏آورد. همین احساس در تکرار عمل به وى یارى مى‏رساند. به عنوان مثال وقتى در کلاس آموزش قرآن در صدد آموزش قرآن مى‏باشیم بهتر است‏به جاى اشکال از اعراب و تجوید و … بر نکات مثبت و پیشرفت‏هاى جزئى تکیه نماییم و در این میان برخى اشتباهات را به نرمى گوشزد نمائیم.

مطمئن باشید خود به خود انگیزه خواندن بهتر در کودک به وجود خواهد آمد. زیرا تذکرهاى مستقیم، متناسب با روحیه لطیف و تشویق‏پذیر کودک نیست.

تشویق عاملى کارا و مؤثر در تقویت رفتار انسان‏ها و شکوفایى استعدادهاى نهفته ایشان است. این عامل سبب پیدایش نشاط و خودباورى در کودک و نوجوان شده، وى را از دلزدگى و ناامیدى دور مى‏سازد. مناسب است، به یک نمونه جالب و واقعى از اثر تشویق اشاره نمائیم:

«اولین بار که بنا شد به منبر بروم، نزد آقا شیخ على‏اکبر رشتى رفتم و گفتم: یک منبر براى من بنویس. او براى من یک منبر نوشت. من این منبر را حفظ کردم. تصمیم گرفتم اولین منبرم در مسجدى که پدرم شب‏ها در آن جا نماز جماعت اقامه مى‏کرد، باشد. آقا شیخ محمد شمیرانى که ده‏ها بار مرا دیده بود، وقتى مرا در بالاى منبر دید بهت‏زده به من خیره شد. دیگران نیز به نافله عشاء نپرداختند و همگى به من نگاه مى‏کردند. شروع به سخنرانى کردم و مطالبى را که حفظ کرده بودم مطرح نمودم.

خیلى خوب به خاطر دارم که ابتداى منبرى که آقاى عزمى (رشتى) برایم نوشته بود چند بیت‏شعر داشت، وقتى این چند بیت شعر را خواندم آقا شیخ محمد شمیرانى با صداى بلند گفت: آفرین! این کلمه در آن روزگار به من چنان قدرتى داد که هر وقت بشنوم یا در کتابى بخوانم که تشویق چه میزان مؤثر است، این آفرین او مثل آفتابى در ضمیر من مى‏درخشد.

شاید در آن موقع ۱۵ یا ۱۶ ساله بودم، بعضى‏ها همان شب به پدرم گفتند: اجازه بدهید جلسه‏اى هم در خانه بگیریم و ایشان این منبرى را که این جا رفته، در خانه بروند. به این ترتیب، اولین منبر خیلى مورد توجه قرار گرفت.

آن شب وقتى به منزل آمدیم، پدرم گفت: با این که اولین منبرت بود، خوب صحبت کردى و مطالب را بدون وحشت، نگرانى و اضطراب بیان کردى، من هم صادقانه گفتم: آن آفرین آقا شیخ محمد شمیرانى این اثر را در من گذاشت.»[۴]

انواع تشویق

تشویق صورت‏هاى گوناگونى دارد. نگاه محبت‏آمیز، سپاس گفتارى، نوازش عملى، تعریف در نزد دیگران، دادن هدیه و پاداش و … همگى از گونه‏هاى تشویق به شمار مى‏روند و مى‏توان با توجه به جایگاه‏ها و موقعیت‏ها، از آن‏ها بهره‏برداری کرد.

اما آنچه سزاوار توجه است آن است که رشد کودک مراحل مختلفى دارد. با توجه به این مطلب تشویق باید متناسب با وابستگى، گرایش و علاقه کودک ارائه شود. شاید مدادرنگى بتواند کودک ۷ ساله را خوشحال کند اما در تاثیرگذارى آن بر کودک ۱۱ ساله بایستى تامل نمود. بنابراین در تشویق، ملاحظه رغبت‏هاى کودکان و مراحل رشد ایشان بسیار ضرورى است.

قوانین تشویق

تشویق نیز مانند هرچیز دیگر بایستى در چارچوب خاص خود به کار گرفته شود تا اثرات مطلوب بر جاى گذارد. از این رو توجه به نکات بعدى ضرورى مى‏نماید:

۱٫ در تشویق زیاده‏روى نکنید

زیاده‏روى در تشویق موجب کاسته شدن از ارزش آن مى‏شود و از سویى توقع کودک را بالا مى‏برد، زیرا در وى این انتظار به وجود مى‏آید که براى هر کار کوچک و بزرگ باید مورد تشویق قرار گیرد. از دیگر زیان‏هاى زیاده‏روى در تشویق، کاهش حس مسؤولیت پذیرى در کودک است، زیرا تا تشویق در کار نباشد وى انگیزه لازم براى انجام کار را در خود احساس نمى‏کند به همین خاطر از وظایفى که بر عهده او گذاشته مى‏شود شانه خالى مى‏کند. بنابراین تشویق نباید به صورت یک جریان مداوم و پیوسته در آید. بلکه بایستى گاه به گاه و گام به گام در جهت رشد شخصیت کودک باشد.

۲٫ غرورآفرین نباشد

در تشویق‏هاى گفتارى و کلامى نباید به گونه‏اى عمل نمود که کودک دچار خودبینى و خود برتربینى شود. به همین جهت مناسب است در نوع واژگانى که در تشویق‏هاى کلامى به کار مى‏رود دقت‏شود. زیرا پیدایش خود بزرگ بینى موجب واکنش‏هاى منفى در کودک شده، اثرهاى زیانبارى بر روح او وارد ساخته، موجب عقب افتادگى اخلاقى وى خواهد گشت.

۳٫ علت تشویق‏ها مشخص باشد

دلیل تشویق باید به گونه‏اى روشن و شفاف به کودک یا نوجوان، حتى بزرگسال گفته شود، تا او بداند در برابر چه کارى مورد تشویق قرار گرفته است. این مساله موجب مى‏شود وى در پى انجام دوباره آن کار برآید. از این رو بهتر است در هنگام تشویق به جاى به کار بردن پسر خوب، شاگرد ممتاز و … گفته شود: چون محمد در تمیز کردن مسجد کمک کرده است، چون حسین در کلاس به درس‏ها خوب گوش مى‏داد، چون على در نماز اول وقت‏شرکت مى‏کرد.

این رویه زیبا در سیره امام صادق علیه السلام به خوبى آشکار است. هشام بن حکم جوانى بود که در علوم عقلى و کلامى تبحر داشت. او از سنین کودکى درپى دانش و حقیقت جویى بود. روزى به هنگامى که هنوز در سنین نوجوانى به سر مى‏برد و تازه سبزه عارضش دمیده بود، در سرزمین منا خدمت امام صادق علیه السلام رسید و عده‏اى از بزرگان و سالخوردگان شیعه نیز حضور داشتند، افرادى مانند: حمران بن اعین، قیس بن ماصر، ابوجعفر احول و دیگر بزرگان در محضر امام بودند. امام صادق علیه السلام براى تشویق هشام، وى را بر حاضران مقدم داشت و مقام او را بلند گردانید و او را در کنار خود نشاند. این امر بر بعضى از یاران حضرت گران آمد، حضرت به آنان فرمود: احترام و اکرام من نسبت ‏به این نوجوان، از آن جهت است که او به وسیله دانش خود، با تمام قوا ما را یارى مى‏کند.[۵]

بیان علت تشویق نه تنها موجب تقویت رفتار مورد نظر در کودک مى‏شود بلکه شبهه تبعیض را از ذهن دیگر کودکان مى‏زداید و راهکار جدیدى براى رسیدن به تشویق به آن‏ها مى‏آموزد.

۴٫ تشویق متناسب

تشویق باید با کار انجام شده تناسب داشته باشد. مثلا در مقابل کارى کوچک نباید جایزه‏اى بزرگ داد یا به عکس در مقابل کارى بزرگ و شایسته، تشویقى کوتاه و کم بها ارائه داد. در برخورد پیامبر با یک نوجوان، نمونه عینى این مساله را در مى‏یابیم. «نوجوانى که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود عطسه‏اى کرد و پس از آن طبق سیره و سنت مسلمین گفت: الحمدلله رب العالمین. در این هنگام پیامبر اکرم که شاهد این جریان بود به جوان فرمود: «بارک الله فیک‏» و او را با گفتار خویش تشویق نمود.[۶] در واقع پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در برابر گفتار نیک نوجوان، تشویقى مناسب را برگزیدند و با کلام خود، او را تحسین نمودند.

۵٫ تشویق داراى بار ارزشى باشد

همان گونه که پیشاپیش آمد، تشویق نباید حالت‏یکنواختى به خود بگیرد. از سوى دیگر تشویق راهى است ‏براى نشان دادن خوبى‏ها و جدا ساختن کودک از بدى‏ها. از این رو سزاوار است‏ براى آن که کودک با جنبه‏هاى معنوى و ارزشى عمل نیز آشنا شود از پاداش‏هاى معنوى نیز سخن به میان آورده شود، به عنوان مثال به او گفته شود اگر در طول تابستان به طور مرتب براى نماز صبح بیدار شوى یا هر روز اول صبح یک صفحه قرآن بخوانى، مطمئن باش خداوند از تو راضى خواهد شد و در کارهایت موفقیت‏ بیشترى به دست‏خواهى آورد، من نیز در صورت امکان برایت جایزه‏اى تهیه مى‏کنم.

۶٫ وفا به وعده‏ ها

مربیان دینى یا والدین باید به وعده‏هایى که به کودکان مى‏دهند پاى‏بند بوده، از وعده‏هاى دروغ و آنچه در توان آن‏ها نیست پرهیز نمایند. زیرا وعده‏هاى پوچ تنها به بى‏اعتمادى فرزندان دامن خواهد زد و بذر عدم اطمینان به دیگران و دروغگویى را در وجود آن‏ها خواهد پاشید. کلام نورانى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در تایید همین گفتار ارزیابى مى‏شود که فرمودند: «کودکان را دوست ‏بدارید و نسبت ‏به آن‏ها مهربان باشید و به وعده‏هایى که به آن‏ها داده‏اید وفا کنید.»[۷]

دورى از وعده‏هاى تهى از واقعیت و دروغ، جو امنى را در محیط تربیتى حکمفرما مى‏کند، فضایى آکنده از ایمان و اطمینان که مى‏تواند فرایند تربیت دینى را در جاده‏اى هموار هدایت نماید. و نور ایمان را بر دل‏هاى مربیان تربیتى و تربیت‏یافتگان بتاباند. شاید سخن امام على علیه السلام تاییدى بر این مطلب باشد که فرمودند: «لا یجد عبد طعم الایمان حتى یترک الکذب هزله وجده؛ بنده‏اى طعم ایمان را نمى‏چشد مگر این که دروغ را چه شوخى، چه جدى ترک کند.»[۸]

۷٫ تشویق فورى باشد

تشویق باید بلافاصله پس از انجام گرفتن رفتار پسندیده انجام شود، تا کودک ضمن درک رفتار پسندیده از لذت و شیرینى رفتار خوب نیز بهره‏مند شود. سیره امام مجتبى علیه السلام در این زمینه الگویى قابل اجرا و آموختنى است: «روزى امام مجتبى بر کودکانى مى‏گذشتند. آن‏ها در حال بازى بوده، قرص نانى را که داشتند مى‏خوردند. کودکان با مشاهده امام از وى دعوت کردند تا در خوردن نان همراهى‏شان کند. حضرت با مهربانى فرود آمدند و با آنان مشغول خوردن نان شدند. سپس همه را به خانه خود بردند و به آنان خوراک و لباس مرحمت کرده، فرمودند: «فضیلت و برترى ویژه این کودکان است. زیرا تمام دارایى خود را (که همان قرص نان بود) با من قسمت نمودند، ولى ما بیش از آنچه که به آنان خوراندیم، موجود داریم»[۹]

در این حادثه امام نه تنها بلافاصله به تشویق و واکنش مثبت (تقویت کننده مثبت) پرداختند بلکه گام را بالاتر نهاده با تشویق کلامى آنان را تحسین نموده‏اند.

۸٫ دستیابى به پاداش و تشویق، ناممکن و سخت نباشد

پاداش باید به گونه‏اى باشد که کودک با بهبود بخشیدن به رفتارهاى خویش، بتواند به دفعات از آن برخوردار شود نه آن که شرایط رسیدن به پاداش براى او طاقت‏فرسا باشد، چرا که به یاس و ناامیدى کودک منجر خواهد گشت و ادامه راه را براى کودک دشوار و حتى ناممکن خواهد ساخت‏ به عنوان مثال پاداش پس از حفظ یک یا چند سوره کوچک در نظر گرفته شود نه آن که وابسته به حفظ سخت‏ترین جزء قرآن باشد.

البته از سوى دیگر پاداش نباید به صورتى ارائه شود که به راحتى قابل دست‏یابى باشد بلکه رعایت میانه‏روى در این میان بسیار لازم و ضرورى است.

۹٫ تشویق، نه تبعیض

در تشویق و پاداش‏دهى نباید بین کودکان تبعیض قائل شد. این کار اثر تشویق را از بین برده، مشکلات جدیدى را به وجود مى‏آورد. البته توجه به میزان فعالیت‏ها و رفتارهاى ارزشمند کودکان و اختصاص تشویق و پاداش متناسب به هر کدام با این بحث تعارضى ندارد. بلکه سخن آن‏جاست که در گروه‏هاى یکسان نبایستى تبعیض قائل شد.

اهمیت رفتارهاى عادلانه و بدور از نابرابرى تا آن جا است که پیامبر، یکى از اصحاب خود را به همین واسطه توبیخ نموده، او را به عدالت‏سفارش مى‏فرمایند. «نعمان بن بشیر مى‏گوید: روزى پدرم به من هدیه‏اى داد و به دیگر برادران و خواهرانم چیزى نداد. مادرم عمره بنت رواحه به پدرم گفت: من به این تبعیض راضى نمى‏شوم، مگر آن که رسول خدا صلى الله علیه و آله درستى عمل تو را گواهى کند. از این رو پدرم به محضر پیامبر شرفیاب شد و عرض کرد: اى رسول خدا، من به فرزندم هدیه‏اى داده‏ام و همسرم مرا واداشته که شما را بر درستى این کار گواه بگیرم. پیامبر پرسیدند: آیا به همه فرزندانت چنین هدیه‏اى داده‏اى. گفت: نه. حضرت فرمودند: پس از خدا بترسید و بین فرزندانتان به عدالت رفتار نمایید. من به کار ظالمانه گواهى نمى‏دهم.»[۱۰]

دوری از افراط و تفریط در تشویق

با توجه به آن چه گفته شد، باید حساسیت‏ به کارگیرى شیوه تربیتى تشویق و تنبیه را دریافت، زیرا سهل‏انگارى و تندروى پرتگاهى مهیب در به کارگیرى تشویق و ترغیب محسوب مى‏شود. اما اگر مبلغان و مربیان دینى بتوانند از این روش گرانبها با رعایت و شناخت‏ حد و مرزهایش سود ببرند، بى گمان خواهند توانست‏ شعله ‏هاى شوق و رغبت را در جان کودک بیفروزند و او را در مسیرى دلپذیر و با آسودگى خاطر رهنمون شوند و از پاداش‏هاى الهى بهره‏ مند گردند.

تنبیه، شیوه‏اى ارزنده، عاملى بازدارنده

بى‏گمان در تربیت کودکان گریزى از تنبیه نیست و نمى‏توان آن را یکسره به کنار نهاد. از همین بابت تشویق و ترغیب را قائد (کسى که چهارپا را از جلو مى‏کشد) و تنبیه را سائق (کسى که از پشت‏حیوان را مى‏راند) نامیده‏اند. چرا که هر دو عامل براى حرکت تربیتى کودک لازم است، تا یکى انگیزه ایجاد کند و دیگرى از درمانده شدن و مقاومت جلوگیرى کند. اما باید به این نکته توجه نمود که بکارگیرى تنبیه در تربیت‏بسیار حساس و دشوار است و این امکان وجود دارد که بر اثر بى‏توجهى به چارچوب‏هاى آن نه تنها اثر تربیتى در پى نداشته باشد بلکه به عاملى مهار گسیخته در جهت پدیدآورى واکنش‏هاى منفى تبدیل شود. از این رو بایستى در به کار بردن آن بسیار دقت نمود. زیرا ممکن است ملامتى کوتاه – بدون توجه به قواعد تنبیه – موجب نفرت و افشاندن بذر کینه در دل‏هاى پاک کودکان شود. بر همین اساس مولاى تربیت‏یافتگان مى‏فرماید: «الافراط فى الملامه یشب نیران اللجاج؛[۱۱] زیاده‏روى در ملامت و سرزنش، آتش لجاجت را شعله‏ور مى‏سازد.»

با توجه به آنچه گفته شد مى‏توان نتیجه گرفت، تنبیه، اجبار و وادارسازى، یک روش اساسى و اصلى در تربیت کودکان نیست و همان گونه که آمد داراى مرزهاى دقیق و ظریفى است که باید مورد توجه ویژه و حتمى قرار گیرد.

انواع تنبیه

تنبیه، همانند تشویق، از دامنه و طیفى گسترده برخوردار است. نگاه ناخشنود و خشم‏آلود، بى‏اعتنایى، قهر، توبیخ، سرزنش آشکار یا پنهان، محرومیت از گردش، تفریح و بازى، بى‏توجهى به خواست‏ها، خشونت و تندى، شدت عمل یا تنبیه بدنى و … همگى در زیر عنوان تنبیه جاى مى‏گیرند. اما همانطور که در تشویق نیز گفته شد، نکته اساسى در بکار بردن این شیوه تشخیص مراحل رشد کودک است، تا بتوان با توجه به آن تنبیه متناسب را انتخاب نمود.

تشویق یا تنبیه؟ کدامیک؟

تنبیه اگر چه عامل بازدارنده به شمار مى‏رود، ولى معمولا انگیزه‏هاى درونى و خواست‏هاى پنهانى کودک را تغییر نمى‏دهد، بلکه وى را مجبور به انجام رفتار مطلوب و ترک رفتار ناپسند مى‏نماید. از همین رو با برداشته شدن سایه تنبیه، رفتار ناپسند باز مى‏گردد. به همین جهت ‏بهتر است  ‏به جاى استفاده از تنبیه، از روش‏هاى تشویقى بهره جست، زیرا انگیزه‏هاى درونى را ایجاد نموده، تقویت مى‏نماید و به تغییر رفتار منجر مى‏شود. «در یک آزمایش، ۱۶۰ دانش‏آموز را که معلومات آن‏ها برابر و سن آن‏ها نیز یکسان بود به چهار گروه مساوى تقسیم کردند. هر یک از این گروه‏ها مى‏بایست ‏به ۳۰ پرسش در مدت ۱۵ دقیقه پاسخ دهد. هر روز پس از پایان کار، افراد گروه اول را جلوى دیگران آورده، آن‏ها را به جهت اشتباهاتشان بدون آن که خود افراد گروه از اشتباهات خود باخبر باشند سرزنش مى‏کردند. در مورد گروه دوم به عکس گروه اول عمل شد؛ به این ترتیب که افراد را به علت مسائل جدیدى که حل کرده‏اند تشویق مى‏کردند، بدون آن که اشتباهاتشان را تصحیح کرده، به آنان گوشزد کنند.

در مورد گروه سوم که شاهد این گونه تشویق‏ها و تنبیه‏ها بودند هیچ اقدامى صورت نپذیرفت. گروه چهارم در اطاق دیگرى به پاسخ‏گویى مى‏پرداختند و هیچ اطلاعى از این برنامه نداشتند. در آغاز کار متوسط نمره‏هاى هر چهار گروه مساوى بود و افراد هر گروه به طور متوسط ۱۲ پرسش از ۳۰ پرسش را جواب مى‏دادند. اما از روز سوم وضع تغییر کرد. به این ترتیب که متوسط نمره گروهى که افراد آن تشویق و تحسین مى‏شدند رو به افزایش نهاد و میانگین نمره گروهى که سرزنش مى‏شدند رو به کاهش گذاشت. دو گروه دیگر وضع ثابتى داشتند و در پیشرفت و عدم پیشرفت آن‏ها تغییر خاصى مشاهده نشد.»[۱۲]

بنابراین روش پسندیده و سودمند آن است که رفتارهاى ارزشمند کودک هرچند کوچک باشد مورد تشویق قرار گرفته، ستایش شود تا زمینه براى موفقیت‏هاى بعدى او فراهم آید.

تنبیه عاطفى

یکى از موثرترین روش‏هاى تنبیهى، تنبیه عاطفى است. بى‏اعتنایى به کودک و بى توجهى به درخواست‏هاى او و حذف عاطفى وى مى‏تواند یکى از شگردهاى مبلغان دینى و مربیان در برخورد با کودک، به شمار رود. اما باید توجه داشت که روح لطیف کودک توان و طاقت ‏بزرگسالان را ندارد و ممکن است ‏به انزوا و دورى وى بیانجامد. از این رو بهتر است تنبیه عاطفى طولانى نشود. در این زمینه روایت جالب و قابل توجهى وجود دارد. مردى به حضرت على علیه السلام از فرزند خویش شکایت آورد. حضرت فرمودند: «فرزندت را نزن ولى براى ادب کردنش از او قهر کن. ولى مواظب باش که قهرت طولانى نشود و زود با او آشتى کنى.»[۱۳]

تنبیه‏ هاى خطرآفرین

بعضى از گونه‏هاى تنبیه، هرگز نباید مورد استفاده قرار گیرد، مانند تحقیر، اهانت، استفاده از کلمات نیش‏دار و زهر آگین، کنایه زدن، مقایسه کردن و …

این گونه تنبیه‏ها موجب ورشکستگى روحى در کودک مى‏شود، شخصیت او را لگدمال مى‏نماید و تربیت او را دچار اختلال مى‏سازد. زیرا وى را به سوى لجاجت، گستاخى، لاابالى‏گرى و بى‏بند و بارى مى‏کشاند. بنابراین حفظ کرامت و احترام کودکان در تنبیه امرى بایسته و لازم به شمار مى‏آید. داستان واقعى زیر مى‏تواند درسى آموزنده براى مربیان و مبلغانى باشد که تربیت دینى را وجهه همت‏ خویش ساخته‏اند.

«دختر جوانى در ضمن خاطراتش مى‏نویسد: به یاد دارم که در دوران کودکى، یک روز میهمان داشتیم. در اثر لجبازى کتک جانانه‏اى پیش مهمان‏ها خوردم، از مهمان‏ها خجالت کشیدم و بنا کردم به جیغ کشیدن و فریاد زدن. مادرم مرتب مى‏گفت: خفه شو، عیب است که صداى دختر در بیاید، دختر ننگ است، مى‏آیم خفه‏ات مى‏کنم. او هیچ فکر نمى‏کرد که علت لجبازى و جیغ زدن من چیست. مى‏خواست ‏با این گونه حرف‏ها که مرا بیشتر ناراحت مى‏کرد، مرا ساکت نماید، ولى من بیشتر جیغ مى‏زدم.

در این موقع، مادرم به عقیده خودش بهترین تصمیم را گرفت. لباس عروسک‏هایم را که خودم دوخته بودم و از جان بیشتر دوست مى‏داشتم، آورد و پیش چشم من، آن‏ها را آتش زد. گویا تمام امید من قطع شد، به شعله آتش نگاه مى‏کردم و اشک مى‏ریختم. این حادثه وحشیانه، عقده‏اى براى من به وجود آورد که هنوز نتوانسته‏ام آن را فراموش کنم و مرا رنج مى‏دهد و گاهگاه به مادرم مى‏گویم.»[۱۴]

از این رو باید به خاطر داشت که هدف اصلى در تنبیه، خرد ساختن و از بین بردن شخصیت کودک نیست. بلکه تنبیه عاملى ارزشمند در جهت ‏حذف عادت‏هاى ناپسند با توجه به روحیات حاکم بر کودک و ظرافت‏هاى تربیتى مربوط به او مى‏باشد.

تنبیه بدنى

تنبیه بدنى آخرین گام در تربیت ‏به شمار مى‏آید. تنبیه بدنى در بیشتر موارد مى‏تواند سبب از بین رفتن صمیمیت‏ها و رشد نفرت‏ها گشته، کودکان را نسبت ‏به زندگى و آموزش‏هاى دریافتى دلسرد نماید. کودک در تنبیه بدنى به موجودى شکست‏خورده و بدبین که قدرت روحى خود را از دست داده است تبدیل مى‏شود و زمینه براى بزهکارى و انواع انحراف‏ها در وى به وجود مى‏آید. توجه به این مساله در آموزش‏ها و تربیت دینى اهمیت دو چندانى پیدا مى‏کند.

مربیان، مبلغان و والدین بایستى از تنبیه بدنى – به عنوان شیوه‏اى خارج از محدوده – در موارد بسیار خاص و ویژه سود برند و اصل را بر عدم آن قرار دهند.

امیر مومنان على علیه السلام در مقایسه‏اى گرانبار بین تربیت انسان و حیوان چنین مى‏فرماید: «ان العاقل یتعظ بالادب و البهائم لا یتعظ الا بالضرب؛[۱۵] انسان عاقل به وسیله ادب تربیت و پندپذیر است و تنها چهارپایان [و حیوانات] هستند که جز با زدن اصلاح نمى‏شوند.» تنبیه بدنى نه تنها ممکن است ‏به تخریب شخصیت کودک بیانجامد بلکه اثرات ناگوار زیر از جمله آسیب‏هاى هولناک آن به شمار مى‏رود:

  1. تسلیم شدن در برابر زور برتر
  2. خرد شدن شخصیت و احساس عدم امنیت
  3. از بین رفتن نشاط و سرزندگى ویژه کودکانه
  4. پیدایش صفت‏هاى ناپسند مانند دروغ‏گویى و فرافکنى
  5. از دست دادن انگیزه.

سخن غزالى نیز در این زمینه آموزنده است که خطاب به معلمان و مربیان کودک مى‏گوید: «بر معلم کودکان است که آنان را به بیم و ترغیب تادیب نماید نه به ضرب و تعذیب.»[۱۶]

پی­نوشت­ها:

[۱]. نشریه مبلغان ش۱۸

[۲] . براى اطلاع بیشتر بنگرید به نظام تربیتى اسلام، حاجى ده آبادى و راهنماى پدران و مادران، محمدعلى سادات، ج ۲٫

[۳] . الگوهاى تربیت اجتماعى، محمدعلى کریمى‏نیا، ص ۳۲۹ به نقل از البدایه والنهایه، ج ۸، ص ۳۸٫

[۴] . مبلغان، ش ۹، ص ۱۰۷٫

[۵] . سفینه البحار، ج ۲، ص ۷۱۹ و الگوهاى تربیت اجتماعى، ص ۳۲۱٫

[۶] . نظام تربیتى اسلام، محمدعلى حاجى‏ده‏آبادى، ص ۱۷۰٫

[۷] . وسایل الشیعه، ج ۳، ص ۱۳۴٫

[۸] . کافى، ج ۲، ص ۳۴۰٫

[۹] . شرح نهج البلاغه ابن ابى‏الحدید، ج ۱۱، ص ۱۹ و الگوهاى تربیت اجتماعى، ص ۱۶۴٫

[۱۰] . میزان الحکمه، ج ۱۰، ص ۷۰۷٫

[۱۱] . تحف العقول، ص ۸۴٫

[۱۲] . راهنماى پدران و مادران، محمد على سادات، ج ۲، ص ۹۸ به نقل از تعلیم و تربیت اسلامى، مراکز تربیت معلم، ص ۱۳۸، با اندکى تصرف.

[۱۳] . بحارالانوار، ج ۲۳، ص ۱۱۴٫

[۱۴] . الگوهاى تربیت اجتماعى، ص ۲۲۴به نقل از آیین تربیت، ص ۱۵۹٫

[۱۵] . غرر الحکم، ص ۲۳۶؛ راهنماى پدران و مادران، ج ۲، ص ۱۰۵٫

[۱۶] . راهنماى پدران و مادران، ج ۲، ص ۱۰۷٫ نقل از آراء مربیان بزرگ مسلمان درباره تربیت کودکان، محمد عطاران، ص ۷۳٫

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا