یادداشت روزیادداشت روز اجتماعییادداشت روز تربیتی

جاده‌های منتهی به خدا را هموار کن

حسن فکری

تربیت عبادی دانش‌آموزان دبیرستانی                                                  

مقدمه

تربیت از مهم‌ترین دغدغه­ های جوامع بشری و اندیشمندان در طول تاریخ بوده است. این کلمه از «ربو» گرفته شده و به معنای رشد دادن، پروراندن و شکل‌دادن است.(۱) انسان بر اساس فطرت الهی، استعدادهای فراوان دارد که با تربیت عبادی جهت پیدا می­کند. تربیت در واقع، هنر تغییر رفتار انسان است. تربیت، برانگیختن استعدادها و قواى گوناگون انسان و پرورش آنها است که اگر با تلاش و کوشش متربى توأم باشد، انسان را به کمال نسبى خویش می­رساند.

عبادت از «عبد» مشتق شده است و به معنای اطاعت خاضعانه است.(۲) بنابراین هر نوع اطاعت و پیروی کردنی، عبادت نیست؛ بلکه تنها اطاعت و پیروی همراه با خضوع و تسلیم عبادت است. بر این اساس، هر کاری که به قصد اطاعت و پیروی خاضعانه از دستورهای خداوند انجام شود، عبادت است. اگر کسی به انگیزۀ کسب رضای الهی و انجام دستور خداوند به تحصیل علم بپردازد، کار کند، غذا بخورد، مسافرت کند یا هر کار خوبی دیگری انجام دهد، همۀ آنها عبادت هستند؛ زیرا اطاعت و پیروی از خداوند محسوب می­شوند.

اما عبادت در معنای دیگری نیز به کار می‌رود. عبادت در این معنا به هر نوع کاری که به قصد اطاعت و پیروی از خدا انجام شود، اطلاق نمی­شود؛ بلکه تنها به کارهایی گفته می­شود که به خودی خود بیانگر عبودیت و بندگی هستند.

بدین ترتیب عبادت، طیف وسیعی از اعمال و رفتار را شامل می­شود؛ از خوردن و آشامیدن گرفته تا نماز و دعا و ذکر. هر کدام از این اعمال اگر به قصد اطاعت از خداوند انجام شوند، عبادت هستند. از این رو در روایات، خواب مؤمن را عبادت دانسته­اند.(۳)

انسان در طول زندگى، مراحلى را از رشد مى‏پیماید و به تناسب هر مرحله و ویژگى‏هاى آن، تربیت خاصى را مى‏طلبد. روان‌شناسان، کارشناسان تعلیم و تربیت، دانشمندان علوم اجتماعى و فیزیولوژیست­ها، با نگرش­هاى متفاوت به تقسیمِ دوران رشد و تکامل انسان از کودکى تا کهولت پرداخته‏اند. آنان برای تمام دوره­های زندگی، برنامه­ای مجزا طراحی کرده­اند. در این راستا، مرحلۀ دبیرستانى (دورۀ اول) از ۱۲ تا ۱۵ سالگى را «آغاز نوجوانى» و مرحلۀ دبیرستانى (دورۀ دوم) از ۱۵ تا ۱۸ سالگى را «دورۀ نوجوانانی» می­نامند.

در آموزه‏هاى اسلامى نیز، مراحل رشد و تربیت انسان در ابعاد مختلف جسمانى و روحانى مورد توجه قرار گرفته است. در هر یک از مرحله­های رشد، خصلت­هاى طبیعى و غریزى نوجوان دبیرستانی، در رشد و هدایت استعدادهاى متعالى و گرایش‌هاى معنوى، قابل توجه بوده و برای تربیت آنها نیاز به شیوۀ متناسب و هماهنگ در تربیت عبادی آنان است.

مراحل تربیت‏

در مراحل یاد شده و براى شکل‏گیرى شخصیت تکامل یافتۀ نوجوان، اسلام رهنمودهاى گسترده‏اى دارد. دورۀ نوجوانانی را در دو مرحلۀ «اطاعت»‏ و «وزارت» تقسیم می­کند.

دانش‌آموزان دبیرستانی در مرحلۀ اطاعت (هفت سال دوم زندگی: هفت تا چهارده سالگى) آغاز نوجوانی بوده و به علت درک ناتوانایى‏هاى جسمى و روانى خویش، در مقابل بزرگ‌ترها به ویژه والدین خود، روحیۀ تسلیم‌گونه و اطاعت‌پذیرى دارند. علاوه بر این، دوست دارند از انسان­های بزرگ و موفق، تقلید کنند و در پیروى از دیگران احساس لذّت مى‏کنند. از ابتداى این دوره، آموزش مسایل عبادی به طور جدى نیز شروع مى‏شود. در این دوران، برخلاف مرحلۀ قبل سنّیشان، نباید او را کاملاً آزاد گذاشت؛ بلکه باید تمام اوقات، تحت مراقبت منظم، برنامه‏ریزى شده و دقیق قرار گیرد تا مسئلۀ آموزش و تربیت عبادی او به خوبى پیش رود.

اگر کودک در هفت‏سال اول در شرایط مساعدى رشد کرده باشد، براى هفت سال دوم که دورۀ اطاعت و فرمان‌بردارى و کسب تجربیّاتِ مفید است، آمادگى کافى خواهد داشت. از این رو، در این مرحله -که دورۀ آموزش­هاى عمومی عبادی نیز مى‏باشد- باید او را در جهت دعاها و نماز­های فردى، اجتماعى، نظم و انضباط، عادت­هاى پسندیدۀ عبادی، صفات و سجایاى اخلاقى و فراگرفتن فنون و مهارت­هاى مختلف، مورد تربیت و آموزش قرار داد؛ زیرا رشد عبادی او بالا رفته و ظهور استعدادهای عبادتی در جمع و تنهایی، برایش اهمیت دارد و گرایش به زندگى اجتماعى پیدا کرده­است. علاقه شدیدش به درک مجهولات دینی و بسیارى اوصاف دیگر -که به تدریج در این مرحله بروز مى‏کند- فرصت بسیار مناسبى را براى ساختن شخصیت عبادی، اخلاقى و انسانى نوجوان فراهم می­آورد. مربی باید با فراهم کردن مقدمات، بسترها و امکانات لازم نسبت به سازندگى متربی خود در این مرحله، از هیچ کوششى دریغ نورزند. چنانچه نوجوان در مرحلۀ اطاعت تحت تربیت صحیح عبادی قرار گیرند، به صفات فردی مؤمنانۀ زیر آراسته خواهند شد.

  1. اُنس به خدا و عادت به ذکر نام خدا در شروع کارها،
  2. انجام عبادت­هایى از قبیل نماز، روزه و عبادات جمعی در مساجد و مشاهد مشرفه،
  3. فراگیرى قرآن و تلاوت آن،
  4. آشنایى با احکام اسلامى از قبیل احکام طهارت، تطهیر و نظافت و انجام آنها به طرز صحیح،
  5. رعایت ادب و احترام به بزرگ‌ترها و ابراز محبت به کوچک‌ترها،
  6. فراگیری فضایل اخلاقی و متخلق شدن به آن،
  7. پرهیز از رذایل اخلاقی،

و… .

مرحلۀ دبیرستانى (دورۀ دوم) از ۱۵ تا ۱۸ سالگى، دورۀ نوجوانانی شروع می­شود. امام صادق(ع) هفت سال سوّم زندگى را مرحلۀ وزارت نامیده است.(۴) بیشتر روان‌شناسان بر این باورند که دوران نوجوانى از ۱۱ یا ۱۲ سالگى آغاز و در سال­هاى ۱۷ یا ۱۸سالگى پایان مى‏یابد. مى‏توان گفت که قسمت اعظم مرحلۀ وزارت، سنین نوجوانى را دربرگرفته و سرانجام به سنین جوانى (دورۀ زندگى استقلالى) منتهى مى‏گردد.

مربى شایسته کسى است که دوران نوجوانى را شناخته و از وضع عقل، عواطف و احساسات نوجوانان و پایه‏هاى تربیتى و عبادی آنان آگاه باشد تا بتواند برنامه‏ هاى خویش را به موقع اجرا بگذارد. در این دوره، رشد جسمانى، عقلانى، عاطفى و عبادی تکامل مى‏یابد. ناموزونى بین احساسات و عقل، بزرگ‌ترین مشکل را براى نوجوانان در پى دارد. در این دوره که دورۀ تشخص‏طلبى نوجوان است و به شدت میل به استقلال دارد و تمایلات در این دوره بیشتر است، وظیفۀ مربى است که به این تمایلات او اعتدال بخشد. مربی باید برای تربیت عبادی نوجوان دبیرستانی به این نکات توجه کند:

  1. مربی باید بداند تربیت عبادی، فرآیندی منظم، زمان‌بر و نیازمند استمرار است. نمی­توان و نباید انتظار داشت یک شبه شخصی علاقه­مند به عبادت بشود.
  2. مربی باید در تربیت عبادی، ترتیب و اهم و مهم را رعایت کند. او نباید انجام مستحبات متربی را فدای واجبات کند.
  3. مربی برنامه­ای که بر اساس آن به تربیت عبادی می­پردازد، نباید تک بعدی باشد؛ بلکه باید به مقتضای جامعیت عبادی، جامع و شامل همه ابعاد باشد.
  4. مربی باید برای نوجوان، فرصت­های مناسب فراهم آورده و فضاهایی ایجاد کند که شخصاً لذت عبودیت، مناجات با حضرت حق، تلاش خستگی‌ناپذیر در راه خدا، ایثار و از خود گذشتگی و… را بچشد.
  5. لازم است مربی بداند دلی که دچار ترس، ناامیدی و بی­اعتمادی است، معرفت نمی­پذیرد. به همین خاطر تلاش کند تا این حالات، کم کم جای خود را به انس با خدا، آرامش، امید در زندگی و اعتماد بدهد.
  6. مربی باید نوجوان را به نماز، توجه به گناه و آثار گناه در زندگی، توجه خاص به قرآن و اهل‌بیت(ع)، احساس مسئولیت در قبال دین و دیگران، ایثارگر، فداکار و صبور در برابر مشکلات، ایمان به غیب و داشتن روحیۀ تعبد، آشنا با حیات در دنیا و آخرت (یاد مرگ)، ترغیب کند و با برنامه‌ریزی هر روز نوجوان، به محاسبه نفس و مراقبه از عمل او بکوشد.

پی‌نوشت‌ها:

(۱) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۴، ص۳۹٫

(۲) العین، ج۲، ص۴۸٫

(۳) الکافی، ج‏۴، ص۲۵۲٫

(۴) همان، ج‏۱۱، ص۴۴۲٫

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا