یادداشت روزیادداشت روز اجتماعییادداشت روز تربیتی

جاده‌های منتهی به خدا را هموار کن

حسن فکری

تربیت عبادی دانش‌آموزان دبیرستانی                                                  

مقدمه

تربیت از مهم‌ترین دغدغه­ های جوامع بشری و اندیشمندان در طول تاریخ بوده است. این کلمه از «ربو» گرفته شده و به معنای رشد دادن، پروراندن و شکل‌دادن است.(۱) انسان بر اساس فطرت الهی، استعدادهای فراوان دارد که با تربیت عبادی جهت پیدا می­کند. تربيت در واقع، هنر تغيير رفتار انسان است. تربيت، برانگيختن استعدادها و قواى گوناگون انسان و پرورش آنها است كه اگر با تلاش و كوشش متربى توأم باشد، انسان را به كمال نسبى خويش می­رساند.

عبادت از «عبد» مشتق شده است و به معنای اطاعت خاضعانه است.(۲) بنابراین هر نوع اطاعت و پیروی کردنی، عبادت نیست؛ بلکه تنها اطاعت و پیروی همراه با خضوع و تسلیم عبادت است. بر این اساس، هر کاری که به قصد اطاعت و پیروی خاضعانه از دستورهای خداوند انجام شود، عبادت است. اگر کسی به انگیزۀ کسب رضای الهی و انجام دستور خداوند به تحصیل علم بپردازد، کار کند، غذا بخورد، مسافرت کند یا هر کار خوبی دیگری انجام دهد، همۀ آنها عبادت هستند؛ زیرا اطاعت و پیروی از خداوند محسوب می­شوند.

اما عبادت در معنای دیگری نیز به کار می‌رود. عبادت در این معنا به هر نوع کاری که به قصد اطاعت و پیروی از خدا انجام شود، اطلاق نمی­شود؛ بلکه تنها به کارهایی گفته می­شود که به خودی خود بیانگر عبودیت و بندگی هستند.

بدین ترتیب عبادت، طیف وسیعی از اعمال و رفتار را شامل می­شود؛ از خوردن و آشامیدن گرفته تا نماز و دعا و ذکر. هر کدام از این اعمال اگر به قصد اطاعت از خداوند انجام شوند، عبادت هستند. از این رو در روایات، خواب مؤمن را عبادت دانسته­اند.(۳)

انسان در طول زندگى، مراحلى را از رشد مى‏پيمايد و به تناسب هر مرحله و ويژگى‏هاى آن، تربيت خاصى را مى‏طلبد. روان‌شناسان، كارشناسان تعليم و تربيت، دانشمندان علوم اجتماعى و فيزيولوژيست­ها، با نگرش­هاى متفاوت به تقسيمِ دوران رشد و تكامل انسان از كودكى تا كهولت پرداخته‏اند. آنان برای تمام دوره­های زندگی، برنامه­ای مجزا طراحی کرده­اند. در این راستا، مرحلۀ دبيرستانى (دورۀ اول) از ۱۲ تا ۱۵ سالگى را «آغاز نوجوانى» و مرحلۀ دبيرستانى (دورۀ دوم) از ۱۵ تا ۱۸ سالگى را «دورۀ نوجوانانی» می­نامند.

در آموزه‏هاى اسلامى نيز، مراحل رشد و تربيت انسان در ابعاد مختلف جسمانى و روحانى مورد توجه قرار گرفته است. در هر یک از مرحله­های رشد، خصلت­هاى طبيعى و غريزى نوجوان دبیرستانی، در رشد و هدايت استعدادهاى متعالى و گرايش‌هاى معنوى، قابل توجه بوده و برای تربیت آنها نیاز به شيوۀ متناسب و هماهنگ در تربيت عبادی آنان است.

مراحل تربيت‏

در مراحل ياد شده و براى شكل‏گيرى شخصيت تكامل يافتۀ نوجوان، اسلام رهنمودهاى گسترده‏اى دارد. دورۀ نوجوانانی را در دو مرحلۀ «اطاعت»‏ و «وزارت» تقسیم می­کند.

دانش‌آموزان دبیرستانی در مرحلۀ اطاعت (هفت سال دوم زندگی: هفت تا چهارده سالگى) آغاز نوجوانی بوده و به علت درك ناتوانايى‏هاى جسمى و روانى خويش، در مقابل بزرگ‌ترها به ويژه والدين خود، روحيۀ تسليم‌گونه و اطاعت‌پذيرى دارند. علاوه بر اين، دوست دارند از انسان­های بزرگ و موفق، تقليد كنند و در پيروى از ديگران احساس لذّت مى‏كنند. از ابتداى اين دوره، آموزش مسایل عبادی به طور جدى نيز شروع مى‏شود. در اين دوران، برخلاف مرحلۀ قبل سنّیشان، نبايد او را كاملاً آزاد گذاشت؛ بلكه بايد تمام اوقات، تحت مراقبت منظم، برنامه‏ريزى شده و دقيق قرار گيرد تا مسئلۀ آموزش و تربيت عبادی او به خوبى پيش رود.

اگر كودك در هفت‏سال اول در شرايط مساعدى رشد كرده باشد، براى هفت سال دوم كه دورۀ اطاعت و فرمان‌بردارى و كسب تجربيّاتِ مفيد است، آمادگى كافى خواهد داشت. از اين رو، در اين مرحله -كه دورۀ آموزش­هاى عمومی عبادی نيز مى‏باشد- بايد او را در جهت دعاها و نماز­های فردى، اجتماعى، نظم و انضباط، عادت­هاى پسنديدۀ عبادی، صفات و سجاياى اخلاقى و فراگرفتن فنون و مهارت­هاى مختلف، مورد تربيت و آموزش قرار داد؛ زيرا رشد عبادی او بالا رفته و ظهور استعدادهای عبادتی در جمع و تنهایی، برایش اهمیت دارد و گرايش به زندگى اجتماعى پیدا کرده­است. علاقه شديدش به درك مجهولات دینی و بسيارى اوصاف ديگر -كه به تدريج در اين مرحله بروز مى‏كند- فرصت بسيار مناسبى را براى ساختن شخصيت عبادی، اخلاقى و انسانى نوجوان فراهم می­آورد. مربی بايد با فراهم كردن مقدمات، بسترها و امكانات لازم نسبت به سازندگى متربی خود در اين مرحله، از هيچ كوششى دريغ نورزند. چنانچه نوجوان در مرحلۀ اطاعت تحت تربيت صحيح عبادی قرار گيرند، به صفات فردی مؤمنانۀ زير آراسته خواهند شد.

  1. اُنس به خدا و عادت به ذكر نام خدا در شروع كارها،
  2. انجام عبادت­هايى از قبيل نماز، روزه و عبادات جمعی در مساجد و مشاهد مشرفه،
  3. فراگيرى قرآن و تلاوت آن،
  4. آشنايى با احكام اسلامى از قبيل احكام طهارت، تطهير و نظافت و انجام آنها به طرز صحيح،
  5. رعايت ادب و احترام به بزرگ‌ترها و ابراز محبت به كوچك‌ترها،
  6. فراگیری فضایل اخلاقی و متخلق شدن به آن،
  7. پرهیز از رذایل اخلاقی،

و… .

مرحلۀ دبيرستانى (دورۀ دوم) از ۱۵ تا ۱۸ سالگى، دورۀ نوجوانانی شروع می­شود. امام صادق(ع) هفت سال سوّم زندگى را مرحلۀ وزارت ناميده است.(۴) بيشتر روان‌شناسان بر اين باورند كه دوران نوجوانى از ۱۱ يا ۱۲ سالگى آغاز و در سال­هاى ۱۷ يا ۱۸سالگى پايان مى‏يابد. مى‏توان گفت كه قسمت اعظم مرحلۀ وزارت، سنين نوجوانى را دربرگرفته و سرانجام به سنين جوانى (دورۀ زندگى استقلالى) منتهى مى‏گردد.

مربى شايسته كسى است که دوران نوجوانى را شناخته و از وضع عقل، عواطف و احساسات نوجوانان و پايه‏هاى تربيتى و عبادی آنان آگاه باشد تا بتواند برنامه‏ هاى خويش را به موقع اجرا بگذارد. در اين دوره، رشد جسمانى، عقلانى، عاطفى و عبادی تكامل مى‏يابد. ناموزونى بين احساسات و عقل، بزرگ‌ترين مشكل را براى نوجوانان در پى دارد. در اين دوره كه دورۀ تشخص‏طلبى نوجوان است و به شدت ميل به استقلال دارد و تمايلات در اين دوره بيشتر است، وظيفۀ مربى است كه به اين تمايلات او اعتدال بخشد. مربی باید برای تربیت عبادی نوجوان دبیرستانی به این نکات توجه کند:

  1. مربی باید بداند تربیت عبادی، فرآیندی منظم، زمان‌بر و نیازمند استمرار است. نمی­توان و نباید انتظار داشت یک شبه شخصی علاقه­مند به عبادت بشود.
  2. مربی باید در تربیت عبادی، ترتیب و اهم و مهم را رعایت کند. او نباید انجام مستحبات متربی را فدای واجبات کند.
  3. مربی برنامه­ای که بر اساس آن به تربیت عبادی می­پردازد، نباید تک بعدی باشد؛ بلکه باید به مقتضای جامعیت عبادی، جامع و شامل همه ابعاد باشد.
  4. مربی باید برای نوجوان، فرصت­های مناسب فراهم آورده و فضاهایی ایجاد کند که شخصاً لذت عبودیت، مناجات با حضرت حق، تلاش خستگی‌ناپذیر در راه خدا، ایثار و از خود گذشتگی و… را بچشد.
  5. لازم است مربی بداند دلی که دچار ترس، ناامیدی و بی­اعتمادی است، معرفت نمی­پذیرد. به همین خاطر تلاش کند تا این حالات، کم کم جای خود را به انس با خدا، آرامش، امید در زندگی و اعتماد بدهد.
  6. مربی باید نوجوان را به نماز، توجه به گناه و آثار گناه در زندگی، توجه خاص به قرآن و اهل‌بیت(ع)، احساس مسئولیت در قبال دین و دیگران، ایثارگر، فداکار و صبور در برابر مشکلات، ایمان به غیب و داشتن روحیۀ تعبد، آشنا با حیات در دنیا و آخرت (یاد مرگ)، ترغیب کند و با برنامه‌ریزی هر روز نوجوان، به محاسبه نفس و مراقبه از عمل او بکوشد.

پی‌نوشت‌ها:

(۱) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۴، ص۳۹٫

(۲) العین، ج۲، ص۴۸٫

(۳) الكافي، ج‏۴، ص۲۵۲٫

(۴) همان، ج‏۱۱، ص۴۴۲٫

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا