یادداشت روزیادداشت روز تربیتی

جوجه و آواز خروس!

محمد میری

خانواده، مهم ترین عامل بیرونی مؤثر در تربیت                                                  

انگلیسی­ها می­گویند: «جوجه همان آوازی را می­خواند که خروس می­خواند.» چینی­ها می­گویند: «تنها از یک درخت سالم است که میوه سالم به دست می­آید.» یک ضرب­المثل عربی می­گوید: «اگر پدر پیاز و مادر سیر باشد، فرزند آنان رایحه خوشبویی نخواهد بود.»[۱]

این ضرب­المثل­ها نشان از نقش و تأثیر خانواده در تربیت فرزندان دارد. من و توی مربی از آن جهت که مربی هستیم، ناچار به برقراری روابط و داشتن رفتارهای ویژه با متربی خود در جهت تربیت صحیح او هستیم. در این روابط و رفتار، توجه دقیق به تفاوت­های افراد ضروری است. این تفاوت­ها در هر شخص به استعدادها، محیط زندگی، شرایط اجتماعی، تربیت خانوادگی و مواردی از این دست برمی­گردد. دراین‌بین، دقت به شرایط خانواده و تأثیر تربیتی آن، ما را به بیشترین شناخت از تفاوت­های افراد رهنمون می­شود و به ما در به‌کارگیری شیوه درست تربیتی بسیار کمک خواهد کرد.

درست است که ما به‌عنوان مربی در شکل دادن به متربی خود مؤثر هستیم و شخصیت و ویژگی­های خاص را در او به وجود می­آوریم؛ اما نباید از نقش خانواده در تربیت غافل باشیم. بنابراین در ادامه به این نقش و تأثیر می­پردازیم.

چنانکه ضرب­المثل­های بالا اشاره دارند، خانواده در تربیت افراد مؤثر است. این، تأثیری است که در میان تمام ملل پذیرفته شده و حتی بحث از تربیت کودک و زمان آن در افسانه­های رواج­یافته میان مردم هم رسوخ کرده است. در افسانه­ای کهن حکایت شده است که مادری با کودک یک ساله خود نزد دانشمندی رفت و گفت: ای مرد دانشمند! به من بگو که از چه سنّ و سالی بایستی کودک خود را تربیت کنم؟

مرد دانشمند، با دقت به کودک نگریست و کوشید تا سنّ و سال او را تشخیص دهد. سپس به او گفت: ای زن! تو درست دوازده ماه دیر کرده­ای![۲] یعنی خانواده از آغاز تولد کودک در تربیت او نقش­آفرین است.

این نقش و تأثیر در مکتب انسان­ساز اسلام حتی پیش از تولد کودک را نیز دربر می­گیرد و به گونه­ای درخور مورد اشاره و اهتمام قرار گرفته است. ‏رسول اکرم (صلی­الله­علیه­و­آله­و­سلم) می­فرمایند:‏ ‏‏ببینید نطفۀ خودتان را در چه محلی مستقر می­کنید، از قانون وراثت‏‎ ‎‏غافل نباشید، توجه کنید زمینۀ پاکی باشد تا فرزندان شما وارث صفات ناپسند نشوند.[۳] و یا علی (علیه­السلام) می­فرمایند: «سجایای اخلاقی‏‎ ‎‏دلیل پاکی وراثت و فضیلت ریشۀ خانوادگی است».[۴] رسول اکرم (صلی­الله­علیه­و­آله­و­سلم) ‏در جائی دیگر در خصوص تأثیر وراثت در تربیت می­فرمایند: ‏ریشه سعادت و شقاوت مردم را‏‎ ‎‏باید در رحم مادر جستجو کرد.[۵] ‏‏احادیثی از این دست فراوانند که نکات ظریف و دقیقی را درباره نقش خانواده در‏‎ ‎‏تربیت کودک بیان می­دارند‏‏.[۶]

آنچه قابل توجه و تأمل است اینکه هرچند عواملی که در تربیت انسان مؤثر است، هر کدام بجای خود مؤثر است و هیچکدام جای دیگری را نمی­گیرد؛[۷] اما نقش خانواده در تربیت، نقشی در راستا و هم­عرض عوامل بیرونی دیگر همچون محیط پیرامونی، مدرسه، دوستان و … نیست بلکه نهاد خانواده مهم­ترین پایگاه تربیت فرزندان است.

از نظر فلسفه اجتماعی اسلام، تشکیل خانواده جنبه اجتماعی دارد. تشکیل کانون خانواده از قبیل تأسیس یک مؤسسه فرهنگی و تربیتی یا صحّی و بهداشتی است که نمی­تواند زیاد جنبه انتفاعی داشته باشد. بنابراین زوجین حکم مدیران آن مؤسسه را دارند و آنچه بیشتر باید مورد نظر قرار بگیرد، مصلحت افرادی است که در آن مؤسسه تربیت می­شوند. خانواده کانونی است تربیتی که طبیعت و فطرت برای پرورش تن و روح فرزند آدم آفریده است و هیچ چیز دیگر نمی­تواند جای او را بگیرد. از این نظر جنبه تکلیف و جهاد آن بر جنبه حقوقی آن می­چربد.[۸] زندگی خانوادگی از نظر اسلام و از نظر فطرت و طبیعت، انجام وظیفه نسبت به نسل آینده و یک مسئولیت است نه یک امر فردی مثل مسافرت و گردش.[۹]

اسلام خانواده را مقدس می­بیند و یکی از جهات تقدس آن را در نقش مهم تربیتی این کانون برمی­شمرد. شهید مطهری در این­ باره می­فرماید: «یکی از جهات تقدس خانواده این است که مکتبی برای نسل آینده است. یگانه کانون صلاحیت­دار تربیت نسل آینده است. چیزی جای کانون خانوادگی را از لحاظ تربیت نمی­تواند بگیرد.»[۱۰]

از نگاه علمی نیز «خانواد‌ه به عنوان رکن اساسی تربیت، نقش بسیار مهمی د‌ر کمک به رشد‌ و تربیت کود‌کان ایفا می‌کند‌، این امر به ویژه د‌ر اولین سال‌های زند‌گی که تجربه‌های اولیه کود‌ک د‌ر حال شکل گرفتن است، از اهمیت شایان توجهی برخورد‌ار است. غالب رفتارهای انسان بر اساس یاد‌گیری است و اولین و مهم‌ترین پایگاه یاد‌گیری کانون خانواد‌ه است. بسیاری از مهارت‌ها د‌ر نخستین سال‌های زند‌گی فراگرفته می‌شوند‌. د‌ر اصل خانه و خانواد‌ه پایه‌های اجتماعی شد‌ن و ساختار شخصیت کود‌ک را بنیان می‌گذارند‌. ایفای نقش پد‌ر و ماد‌ر به عنوان عامل پرورشی د‌ر چارچوب خانواد‌ه شرط استقرار شخصیت سالم کود‌ک خواهد‌ بود.»‌[۱۱]

این همه، من و توی مربی را به دقت بیشتر در ساحت خانواده و تأثیر تربیتی آن، سوق می­دهد. ما از آن جهت که مربی هستیم باید تفاوت­های افراد را در تربیت لحاظ کنیم و باید بدانیم اگر پدر و مادر، سیر و پیاز باشند فرزندشان رایحه خوشبویی نخواهد بود و باید توجه داشته باشیم که تنها از یک درخت سالم است که میوه سالم به دست می­آید و جوجه همان آواز خروس را می­خواند.

[۱]. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، سید داود سید میرزایی و دیگران، ص ۵۲-۵۳٫

[۲]. گلبرگ زندگی، دکتر مهدی نیک­خو، ص ۲۴۰٫

[۳]. ‏‏«اُنظرنی اَیِّ شَیٍ تَضَعُ وَلَدَکَ فَاِنَّ العِرقَ دَسّاسٌ». المستطرف، ج ۲، ص ۲۱۸٫

[۴]. ‏‏«‏‏حُسنُ الاَخلاقِ بُرهانُ کَرَمِ الاَعراقِ‏‏». غررالحکم، ص ۲۵۴٫

[۵]. «‏‏الشَّقیُّ مَن شَقِیَ فی بَطنِ اُمّهِ وَ السَّعیدُ مَن سَعِدَ فی بَطنِ اُمَّهِ‏‏». بحارالانوار، ج ۵، ص ۱۵۷٫

[۶]. مقاله نقش خانواده در تربیت کودک از دیدگاه امام خمینی(ره)‏‏، نوشته طاهره جاوید.

[۷]. گفتارهای معنوی، شهید مطهری، ص ۲۶۹٫

[۸]. یادداشت­ها، شهید مطهری، ج ۵، ص ۴۶٫

[۹]. همان، ص ۴۴٫

[۱۰]. همان، ص ۷۳٫

[۱۱]. مقاله نقش تربیتی خانواده‏‏، نوشته اسماعیل برقی.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا