مربی یک مشاور است

جابر خرم نیا

بررسی نقش و کارکرد مشاوره در قرارگاه‌های دانش‌آموزی

مربی قرارگاه، باید دیدی مطلوب و شناختی متعارف از مقوله مشاوره داشته باشد تا بتواند به نحو احسن به وظیفه‌ی خود در قرارگاه عمل کند. اگر بپذیریم که عالی‌ترین وظیفه‌ی مربی قرارگاه مشاوره است (و نه تدریس و سخنرانی)، بهتر است که یک افق کلی از مشاوره در ذهن داشته باشیم. به گفته‌ی وِبِر، مشاوره اصطلاحی کلی است که برای فرایندهای مختلف نظیر مصاحبه کردن، اجرای آزمون‌ها، راهنمایی و … به منظور کمک به افراد، برای حل مشکلاتشان و برنامه‌ریزی برای آینده‌شان به کار می رود.

تقسیم‌بندی مشاوره از لحاظ روش و موضوع

مشاوره از لحاظ روش اجرای آن، به دو دسته‌ی مشاوره‌ی گروهی و مشاوره‌ی فردی تقسیم می‌شود که بسته به نوع کار مشاوره، یکی از این دو انتخاب می‌گردد. اما اگر موضوع مشاوره مورد نظر ما باشد، باید بگوییم که مشاوره از نظر موضوعی به سه دسته‌ی کلی مشاوره‌ی تحصیلی، مشاوره‌ی حرفه‌ای و مشاوره‌ی شخصی تقسیم می‌شود و هر کدام متناسب با نیاز و مشکلات افراد جامعه به کار می‌آیند.

تشکیلات ما چه نسبتی با مشاوره دارد؟

اگر بخواهیم به گذشته تشکیلات انجمن اسلامی نگاهی بیندازیم، می‌بینیم که برنامه‌های محوری تشکیلاتِ انقلابی، همواره مبتنی بر حضور مشاوره بوده، اما ترسیم دقیق روش و هدف آن نشان می‌دهد که انسجام و سازمان‌دهی کاملی در امر مشاوره وجود نداشته است. برای مثال، یکی از پر برکت‌ترین برنامه‌های محوری که سابقاً در اتحادیه‌ی انجمن‌های اسلامی اجرا می‌شد، برنامه‌ی «خیمه معرفت» بود که در سیری تکاملی به قرارگاه‌های دانش‌آموزی ختم شد. در این برنامه، مربی همواره نقشی مؤثر در مشاوره‌ی مذهبی و گاهی در مشاوره‌ی شخصی ایفا می‌کرده و محل رجوع دانش‌آموزان بوده است. در واقع مربیان خیمه‌های معرفت با درک عمیق از حساسیت وظیفه‌ی خود، نقش یک مشاور را در زمینه‌های شخصی و اجتماعی و نیز در امور مذهبی برای دانش‌آموزان ایفا می‌کردند، ولی متأسفانه انسجامی در پی‌گیری و امتداد این مشاوره وجود نداشت. تا اینکه پس از طرح تحول در اتحادیه‌ی انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزان و محور قرار گرفتن قرارگاه‌ها در برنامه‌های تشکیلاتی، و همزمان با آرایش قرارگاهی تشکیلات، نیاز اعضای قرارگاه به مربی کاربلد ـ که بتواند مشاوری امین و آگاه باشد ـ مشخص شد. در واقع حضور مربی در قرارگاه، یک تفاوت عمده با دیگر برنامه‌های دانش‌آموزی داشت؛ چه در اتحادیه و چه در جاهای دیگر. این تفاوت، نقش مشاوره‌ی او در سه زمینه‌ی تحصیلی، حرفه‌ای و شخصی برای دانش‌آموزان عضو قرارگاه بود.

از همین‌جا بحث ما آغاز می‌شود؛ یعنی با دانستن این نکته که مربی قرارگاه بیش از آنکه بخواهد معلم، مدرس، سخنران یا هر چیز دیگری باشد، باید خود را در قرارگاه به‌عنوان راهنما و مشاور معرفی نماید.

زمینه‌ها و فرصت‌ها

شاید سخن گفتن از زمینه‌ها و فرصت‌های پیشِ رو در قرارگاه، سخنی تکراری برای مربیان باشد. سخنانی از این دست که ما در قرارگاه‌ها با چه فرصت عظیم و زمینه‌ی آماده‌ای برای مشاوره روبه‌رو هستیم و اینکه آنچه در اختیار مربیان قرار دارد، ضمیر پاک و آماده‌ی نوجوانانی است که در بحبوحه‌ی شکل‌گیری شخصیتشان قرار دارند. بی‌شک مربی، معلم و هر شخصیت دیگری که با دانش‌آموزان پیوندی دارد، در شکل‌گیری این شخصیت و اثرگذاری بر ضمیر پاک آنان مؤثر است.

فرصت گفت‌وگو و طرح بحث‌های مختلف در هفته، ارتباط صمیمی و تعامل دوستانه با اعضای قرارگاه و پیوند مربی با درس، مدرسه، اجتماع و حتی خانواده‌ی دانش‌آموز در یک سال تحصیلی، فرصت بزرگی است برای نیروسازی و آماده کردن دانش‌آموزان برای پذیرش آنچه ما مفاهیم، کارکردها و سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی می‌نامیم.

مربی توانمند قرارگاه، با استفاده از موقعیت خود می‌تواند برای بهبود وضعیت علمی و تحصیلی دانش‌آموزانش مشاوری تأثیرگذار باشد، تا آنان بتوانند از حداکثر ظرفیت خود برای پیشرفت علمی و درسی بهره ببرند. مربی می‌تواند مشاوری آگاه برای دانش‌آموز باشد تا او بتواند درک مطلوبی از مشاغل آینده داشته باشد و در مسیر استعدادهای خودش به شغلی امیدوار گردد که آینده‌ی کشور را تضمین می‌نماید و نیز می‌تواند دوستی صمیمی و مشاوری قدرتمند برای کمک به حل مشکلات شخصی و اجتماعی دانش‌آموز در ارتباط با جامعه و خانواده باشد؛ به‌طوری‌که بتواند عواطف، احساسات و نیازهای شخصی و اجتماعی خویشتن را در مسیر درستی قرار داده، دشواری‌ها را پشت سر بگذارد.

گزافه نیست اگر بگوییم که پیوند مربی با دانش‌آموز و حضور او در برنامه‌ی روزانه‌ی تک‌تک اعضای قرارگاه؛ چه با ملاقات حضوری، چه با جلسات قرارگاهی و چه با ارتباطات مجازی، این مهم را محقق می‌سازد.

چه باید کرد؟

همان طور که در ابتدای بحث ذکر شد، بهترین مسیر برای مربی (در نقش مشاوره در قرارگاه)، پرداختن به موضوع مشاوره است؛ یعنی مربی قرارگاه باید نقش مشاور تحصیلی، مشاور حرفه‌ای و مشاور شخصی را درک کند. در واقع باید گفت که مربی باید نسبت به مسائل تحصیلی و ویژگی‌های علمی دانش‌آموزان و ابزارهای آن‌ها آگاهی داشته باشد و با درکی صحیح از ابزارهای آموزشی نوین (اعم از رایانه، گجت‌ها، برنامه‌های کاربردی، فضای مجازی و…) دانش‌آموز را در مسیر شکوفایی علمی یاری کند. او باید در مورد آینده شغلی دانش‌آموزها هم دغدغه‌مند باشد و به آنان کمک کند که استعداد خود را کشف کنند و در مسیر استعدادشان شغل آینده‌شان را انتخاب کنند. دیگر اینکه مربی باید باتجربه باشد تا بتواند مسائل حوزه شخصی دانش‌آموز را نیز حل و فصل نماید.

مشاوره برای تحصیل بهتر

مشاوره تحصیلی همان‌گونه که از نامش پیداست، تلاشی است برای حل مشکلات و مسائل دانش‌آموزان در مسیر تحصیل و کمک به بهبود شرایط موجود و پیشرفت تا حداکثر ظرفیت. با دانستن این هدف می‌توان بیان کرد که مهم‌ترین وظایف مربی قرارگاه برای مشاوره تحصیلی عبارت است از: کمک به اعضایی که کمتر توانسته‌اند استعداد خویش را در مسیر تحصیل فعال کنند، یاری‌رساندن به زبدگان تشکیلاتی که در تحصیل خود توفیق نیز داشته‌اند تا بتوانند تا حداکثر ظرفیت خویش پیشرفت نمایند، راهنمایی اعضای قرارگاه برای آموزش و کشف بهترین عادات و صحیح‌ترین روش‌های مطالعه و باید دقت کرد که نیمی از این وظیفه آموزش است و نیمی دیگر کمک به دانش‌آموز برای کشف روشی است که او می‌تواند بهترین ارتباط را با آن برقرار کرده و به طور صحیح به مطالعه بپردازد. مربی قرارگاه به عنوان مشاور امین دانش‌آموز همچنین وظیفه دارد به دانش‌آموز کمک کند تا علایق و استعدادهای خود را ارزیابی نماید و از این منظر موفق شود مواد و رشته‌های درسی را با آگاهی انتخاب کند و نسبت به رشته‌ها و مواد درسی آینده نیز آگاهی کسب نماید. ناگفته پیداست که مربی به عنوان یک مشاور تحصیلی خود باید به مقررات و ضوابط آموزشی آگاهی داشته باشد.

مشاوره برای حرفه‌ی مناسب‌تر

مشاوره حرفه‌ای، یعنی کمک به دانش‌آموز برای انتخاب شغل آینده و برای هدف‌گذاریِ متناسب با علایق و استعدادهایش. دانش‌آموز باید بفهد که نباید توان و نیروی خود را در ایام فراغت و تعطیلات (به خصوص در ایام تابستان) صرف کار و پیشه نماید و بهتر آن است که به آموزش مهارت‌های مورد نیازش برای شغل آینده امیدوار باشد. ایجاد این درک در دانش‌آموز، از وظایف مربی است. بهتر است مربی فرصت‌هایی برای دانش‌آموزانش ایجاد نماید که برای شغلی که روی آن هدف‌گذاری نموده‌اند، تجربیاتی کسب نمایند. بهترین روش برای این کار، برگزاری اردوهایی برای آشنایی با مشاغل و کارهاست. دانش‌آموزان می‌توانند در این اردوها با صاحبان مشاغل گفت‌وگو کنند و واقعیت‌ها را مستقیماً از زبان متخصصان و مجرّبان بشنوند. اما نباید فراموش شود که در مرحله‌ی نخست باید به دانش‌آموز کمک کرد تا توانمندی، علاقه و استعداد خود را کشف کند و پس از آن نوبت به هدف‌گذاری روی شغلی متناسب با این‌ شناخت می‌رسد. این نوع مشاوره کمک شایانی به نیروسازی برای قرارگاه‌های اتحادیه‌ی انجمن‌های اسلامی می‌کند.

مشاوره برای شخصیت والاتر

اگر می‌خواهیم دانش‌آموز در قرارگاه به مفهوم سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی نزدیک شود، باید این موضوع را از نهاد خانواده شروع کنیم؛ بنابراین ابتدا باید تمام مشکلات و تنش‌های دانش‌آموز با خانواده و جامعه و حتی گروه همسالان به حداقل برسد. مربی وظیفه دارد با ارائه‌ی مشاوره‌ای صحیح در حل مشکلات عاطفی دانش‌آموزان کوشش نماید و احساسات آنان را جریان بخشد. مربی باید به سازش روانی دانش‌آموز با خانواده، محیط مدرسه و گروه همسالان و سپس جامعه کمک نماید. اگر خدای ناکرده در این زمینه مرضی در دانش‌آموز احساس می‌شود، باید به روان‌شناسِ متخصص یا روان‌پزشک معرفی شود.

یکی از کارکردهای مشاوره‌ی شخصی، شناسایی دانش‌آموزان گوشه‌گیر و ناسازگار با محیط و سپس حل مشکلات آنان است. مربی‌ای که نقش مشاور را ایفا می‌کند، در برخورد با چنین پدیده‌هایی، نه‌تنها پا پس نمی‌کشد، بلکه از روان‌شناسان و متخصصان دیگر نیز برای حل مشکلات اعضای قرارگاه خود استفاده می‌کند.

در سیستم آموزش و پرورش ما خطوط قرمزی وجود دارد که گاهی نتایج نادرستی از آن پیدا می‌شود. مشکلات اجتماعی دانش‌آموزان، نظیر مشکلات و درگیری‌های جنسی، مشکلات معاشرتی و سؤالات و دغدغه‌هایی که زاییده‌ی این دوره از زندگی است (مثل پرسش‌های ازدواج و…) دغدغه‌ی آموزش و پرورش نیست. بنابراین مربیان توانمند، برای حل این قبیل مشکلات اجتماعی در قرارگاه‌ها، نیازمند شجاعت و جسارت هستند تا بتوانند در صورت طرح این‌گونه مسائل از سوی دانش‌آموزان، به جای ساکت گذاشتن مسائل یا مقابله‌ی با آن‌ها، پاسخ‌گوی دانش‌آموزان باشند و دغدغه‌هایشان را در مسیری درست و صحیح قرار دهند و در نهایت به آنان کمک کنند تا مشکلاتشان را حل نمایند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا